تحلیل انتقادی گفتمان اقتصادی اشعار خاقانی شروانی

نویسنده
نسرین کریمپور
دانشگاه گیلان
10.18869/acadpub.jpll.24.81.223
چکیده
آثار ادبی محمل بسیاری از ضابطه‌ها، ارزش‌ها، هنجارها، باورها، ساختارها و ابعاد وجودی، فرهنگی و اجتماعی زمان خویش هستند. بسیاری از واقعیت‌های اجتماعی و فرهنگی سده‌های گذشته در بطن آثار ادبی بازمانده از آن دوران قابل شناسایی و پی‌گیری‌اند. رویکرد انتقادی در تحلیل گفتمان متون ادبی، شناخت دقیق‌تری از تظاهرات گوناگون فرهنگی و اجتماعی، شئون زندگی و نظام‎های فکری مردم جامعه صاحب این آثار به‎دست‎ می‎دهد.

مقوله اقتصاد ازجمله ساختارهای اجتماعی و فرهنگی‌ای است که در پژوهش‌های ادبی کمتر در کانون توجه قرار گرفته ‌است. بررسی گفتمان اقتصادی در متون ادبی می‌تواند دیگر گفتمان‌های اجتماعی، فرهنگی و اندیشگانی حاکم بر بستر زمانی خلق این آثار را نیز آشکار سازد. ازاین‌رو، این مقاله با انتخاب اشعار خاقانی ‌شروانی، به تحلیل انتقادی گفتمان اقتصادی اشعار این شاعر باریک‌اندیش می‌پردازد. هدف آن است تا با کمک این رویکرد، تأثیر نوع اندیشه اقتصادی آن روزگار و فرهنگ ناشی از آن در ساخت زبانی، صوری و محتوایی اشعار شاعر بررسی، و چرایی حاکمیت فرهنگ اقتصادی خاص آن دوران نیز تحلیل و تبیین شود.

نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که بر ساختار اقتصادی دوران خاقانی، گفتمان لزوم شکاف طبقاتی و تجمل‌گرایی حاکم بوده و این دو مقوله به‌کمک گفتمان قدرت ناشی از ثروت، در فرهنگ اقتصادی زمان، طبیعی و نهادینه ‌شده‌اند.
کلیدواژه‌ها
تحلیل انتقادی گفتمان
فرکلاف
گفتمان اقتصادی
فرهنگ اقتصادی
اشعار خاقانی

عنوان مقاله English

A Critical Analysis of the Economic Discourse in Khaqani Shirvani’s Poems

چکیده English

Literary works are the carriers of many regulations, values, norms, beliefs, structures and existential, cultural, and social aspects of their time. Many of the social and cultural realities of past centuries embedded within the extant literary works of those centuries can be identified and followed through. The critical approach in discourse analysis of literary texts provides a more precise knowledge of different cultural and social manifestations, life aspects, and people’s intellectual systems of the society of the authors of these works. The issue of economy is among social and cultural structures that has been less attended to in literary researches. The study of economic discourse in literary texts can also reveal other social, cultural, and intellectual discourses governing the temporal context of creating these works. This article deals with the critical analysis of economic discourse of the poems of Khaqani Shirvani. The goal is that following this approach to study the influence of this type of economic thought and the resulting culture on the linguistic, aesthetic, and intellectual structure manifested in Khaqani’s poetry and also to find out the reason why such a specific economic culture was dominant at that time. The result of this study indicates that the discourse of social hierarchy and luxury was dominant then and along with the power discourse resulting from wealth it had been naturalized and institutionalized in the economic culture of the time.

کلیدواژه‌ها English

Critical Discourse Analysis
Fairclough
Economic Discourse
Economic Culture
Khaqani’s Poems
آقاگلزاده، فردوس (1385) تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: علمی و فرهنگی.
آقاگلزاده، فردوس (1386) «تحلیل گفتمان انتقادی و ادبیات». ادب‌پژوهی. شمارة 1: 17- 27.
آقاگلزاده، فردوس و مریمالسادات غیاثیان (1386) «رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی». زبان و زبان‌شناسی. شمارة 2: 39- 54.
اکو، اومبرتو (1373) «زبان، قدرت، نیرو». ترجمة بابک سیدحسینی. در: ارغنون. شمارة 4: 167- 183.
پویای ایرانی، منیره (1386) «نمود طبقات و مشاغل در مکاتبات رشیدی». نشریة علامه. سال چهارم. شمارة 16: 1-24.
ترکمنیآذر، پروین (1389) «نقش هوشمندی و تدبیر سیاسی حکومتگران در ایجاد امنیت و توسعة جامعه». جستارهای تاریخی. دورة اول. شمارة1: 1-20.
ترکمنیآذر، پروین (1388) «تأملی بر آداب ملوک و قاعدة ملکداری در نگاه افضلالدین کرمانی». نشریة فرهنگ. شمارة 71: 15-51.
جعفری، علیرضا (1389) «نگاهی به حضور استعاری پول و اقتصاد در غزلیات شمس». تاریخ ادبیات. شمارة 3: 35-51.
حقپرست، لیلا (1391) «شیوههای تصویرسازی کارگزاران اجتماعی در داستان بهمن از شاهنامه و بهمننامه». پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی. دورة سوم. شمارة 2: 45-62.
خاقانی شروانی، افضل‌الدین (1378) دیوان اشعار. به‌تصحیح ضیاءالدین سجادی. چاپ ششم. تهران: زوار.
خیراندیش، عبدالرسول و مجتبی خلیفه (1386) «تجارت دریایی ایران در دورة سلجوقی سدههای 5 و6 ». نشریة علوم انسانی دانشگاه الزهراء. سال هفدهم. شمارة 65: 71-92.
دوپویی، فرانسیس (1385) انسانشناسی اقتصادی. ترجمة محدثه محبحسینی. تهران: علم.
دهقان، علی (1389) «موضوعات اقتصادی در ادبیات فارسی». نشریة اندیشههای ادبی. سال چهارم. شمارة 5: 167-193.
رضایی، عبدالعظیم (1372) تاریخ ده‌هزارسالة ایران. جلد سوم. چاپ چهارم. تهران: اقبال.
روشنفکر، کبری و فاطمه اکبریزاده (1391) «تحلیل گفتمان انتقادی قصیدة بائیه حضرت زهرا(س)». مطالعات تاریخ اسلام. سال چهارم. شمارة 13: 113-146.
ساسانپور، شهرزاد (1390) «دگرگونی نظام قشربندی اجتماعی در ایران از سقوط ساسانیان تا پایان امویان». تحقیقات تاریخ اجتماعی. سال اول. شمارة 1: 79-96.
سجودی، فرزان و فاطمه احمدی (1388) «تحلیل انتقادی گفتمان فیلم روسری آبی». پژوهشنامة فرهنگستان هنر. شمارة 12: 113-128.
سلطانی، علیاصغر (1384) قدرت، گفتمان و زبان. تهران: نی.
سنایی، مجدودبن‌آدم (1362) دیوان اشعار. به‌تصحیح مدرس رضوی. تهران: کتابخانة سنایی.
صارمی، سهیلا (1382) سیمای جامعه در آثار عطار. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
صارمی، سهیلا (1374) «بازتاب کار در آثار عطار». چیستا. شمارة 118و 119: 145-175.
صدقی، ناصر (1387) «تحلیلی بر سیاستهای اقتصادی دولت سلجوقی در زمینة نظام مالیاتی». نشریة علوم انسانی دانشگاه الزهراء. سال هفدهم. شمارة 71: 31-50.
صدقی، ناصر (1387) «بررسی وضعیت تجارت سافره در ایران عصر سلجوقی». علوم انسانی دانشگاه الزهراء. دورة 2. شمارة 52: 59-80.
عباداللهی، حمید (1389) «اقتصاد سیاسی شهر در ایران پیشاسرمایهداری». جامعه‌شناسی ایران. دورة 11. شمارة 1: 146-174.
عباداللهی، حمید (1390) «خوراک، پوشاک، مسکن در قرن ششم و هفتم خورشیدی». نامة انسان‌شناسی. شمارة 13: 71-93.
عباسی، نسرین و صلاحالدین عبدی (1391) «بررسی رمان الصبار سحر خلیفه براساس الگوی فرکلاف». نقد ادب معاصر عربی. سال دوم. شمارة 3: 101-122.
عسکریخانقاه، اصغر و محمدشریف کمالی (1378) انسانشناسی عمومی. تهران: سمت.
علینژاد، زهرا (1390) «کارکردهای فرهنگی و سیاسی طراز در دورة سلجوقی». مطالعات تاریخ فرهنگی. سال سوم. شمارة 9: 69-87.
عنصرالمعالی، کیکاووس‌بن‌وشمگیر (1374) قابوسنامه. به‌تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: سخن.
فرکلاف، نورمن (1389) تحلیل انتقادی گفتمان. گروه مترجمان. چاپ دوم. تهران: دفتر مطالعات و توسعة رسانه.
فرهادی، مرتضی (1390) «حرکت و کار در اندیشه و آیینهای ایرانی و یونانی». نشریة علوم اجتماعی. شمارة 55: 1-56.
فرهادی، مرتضی (1390) «کار در فتوت‌نامهها». برنامه‌ریزی رفاه و توسعة اجتماعی. شمارة 8: 1-36.
فرهادی، مرتضی (1390) «فروهشتگی ده، کژبالشی شهر ایرانی». پژوهشهای انسان‌شناسی ایران. سال اول. شمارة 2: 7-28.
قبادی، حسینعلی، فردوس آقاگلزاده و علی دسپ (1388) «تحلیل زبان غالب در رمان سووشون سیمین دانشور». نقد ادبی. سال دوم. شمارة 6: 149-183.
کلانتری، صمد و همکاران (1388) «تحلیل گفتمان با تأکید بر گفتمان انتقادی به‌عنوان روش تحقیق کیفی». جامعه‌شناسی. سال اول. شمارة 4: 7-28.
لمبتون، آن.ک.س (1363) سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام. ترجمة یعقوب آژند. تهران: امیرکبیر.
مباشری، محبوبه (1389) فرهنگ عامه در مثنوی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
محسنی، محمدجواد (1391) «جستاری در نظریه و روش تحلیل گفتمان فرکلاف». نشریة معرفت فرهنگی- اجتماعی. سال سوم. شمارة 3: 63-86.
مرادی، محمدرئوف (1386) «بررسی مفاهیم اقتصادی در فرهنگ عامه». نشریة فرهنگ مردم ایران. شمارة 11: 163-184.
معدن‌کن، معصومه (1375) نگاهی به دنیای خاقانی. تهران: نشر دانشگاهی.
منشی، نصرالـله (1374) کلیله و دمنه. به‌تصحیح مجتبی مینوی. چاپ سیزدهم. تهران: امیرکبیر.
نظامالملک، محمد (1340) سیاستنامه. به‌اهتمام هیوبورت دارک. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نودهی، کبری (1390) «پژوهشی در طبقات اجتماعی و آسیب‌شناسی عصر غزنوی و سلجوقی». پژوهش‌نامة فرهنگ و ادب. شمارة 11: 319-344.
نیکخواه، ‌هانیه و همکاران (1390) «بازتاب شکلگیری دو پدیدة اجتماعی بر سفالهای زرینفام دوره سلجوقیان: پیدایش طبقة متوسط و مردمی‌شدن هنر». مطالعات تاریخ و فرهنگ. سال سوم. شمارة 9: 107-125.
یوسفی، علی، سیدمحمدرضا ‌هاشمی و زهرا بستان (1391) «تحلیل گفتمان انتقادی هویت ایرانی در شاهنامة فردوسی». جامعه‌شناسی تاریخی. دورة چهارم. شمارة 2: 145-172.
یوسفیفر، شهرام (1384) «اشاراتی درباب وضعیت رشتهها و فرآوردههای تولیدی در شهرهای ایران عهد سلاجقه». بررسی‌های نوین تاریخی. شمارة 1: 25-38.
یوسفیفر، شهرام (1390) «مروری بر منظرهای مطالعة تاریخ اقتصادی شهرهای ایران». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. شمارة 156: 1-9.
Fairclough, N. (1995) Critical Discourse Analysis. London: Longman.
Fairclough, N (1989) Language and Power. London: Longman.
Fairclough, N (2001) "Critical Discourse Analysis as a Method in Social Scientific Research" In Wodak, Routh and Micheal Meyer: Methods of Critical Discourse Analysis, London: Sage
Fairclough, N & Wodak,R. (1997) "Critical Discourse Analysis, In, T.A.V(Ed.), Discourse as Social Interation:Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction, Vol.2. Iondon: Sage Publication.
Van Dijk, T.A. (2001) "Critical Discourse Analysis", in Handbook Of Discourse Analysis, Edited by Debora Schiffrin, Debora Tannen and Heidi E. Hamilton. Blackwell.