افعال ماضی تمنایی‌ شرطی کمیاب در شاهنامه

نویسنده
محمدحسن جلالیان چالشتری
دانشگاه تبریز
10.61186/jpll.29.91.83
چکیده
هرچند سال‌های بسیاری از آغاز تصحیح انتقادی شاهنامه می‌گذرد، هنوز تا رسیدن به نهایت آن راهی طولانی در پیش است. حجم بسیار این اثر سترگ و تنوع فراوان موضوعات مطرح‌شده در آن، در کنار کهنگی زبان، ایجاب می‌کند که به‌‌رغم تلاش‌هایی که تاکنون در این راه صورت گرفته و تصحیح‌های ارزشمندی که به همت و صرف عمر بسیار فراهم آمده، همچنان داستان به داستان، بیت به بیت، و واژه به واژه این اثر هدف بازنگری و دقت نظر قرار گیرد و محققان با تخصص‌ها و رویکردهای گوناگون به آن بپردازند، تا هرچه ‌بیشتر، صورت نهایی، که شبیه‌ترین صورت به سروده شاعر است، به‌دست آید. در این نوشتار، از دیدگاه دستوری به چند بیت شاهنامه از بخش‌های مختلف آن پرداخته شده است. وجه‌اشتراک این ابیات، وجود افعال تمنّایی‌ـ‌شرطی در آنهاست. در بخش نخست، افعال ضمیرساخت در شاهنامه، در بخش دوم فعل تمنایی نادری که تکواژ تمنایی در آن به‌صورت «یی» ظاهر شده و در بخش سوم صورت تمنایی فعل بایستن، که به‌دلیل ضرورت متمم ضمیری، ساختی خاص را نشان می‌دهد، با سنجش ضبط‌های دستنویس‌ها و تحلیل قرائت‌های پیشین، بررسی و واکاوی شده‌اند. در مورد فعل ضمیرساخت، همه‌جا صورت مختوم به «تی» پیشنهاد شده و در دو مورد دیگر، با استفاده از ضبط‌های دستنویس‌ها و تکیه بر نکات دستوری، بر صحت قرائت‌هایی که پیش از چاپ خالقی‌مطلق وجود داشته‌اند، تأکید شده است.
کلیدواژه‌ها
شاهنامه
فعل تمنایی‌ـ‌‌شرطی
افعال ضمیرساخت
بایستن

عنوان مقاله English

Rare Optatives in Shahnameh

نویسنده English

Mohammad Hasan Jalalian Chaleshtari
University of Tabriz
چکیده English

Although many years have passed since its inception, the critical correction of Shahnameh, as one of the greatest literary and epic works of Iran and the world, has a long way to go. The vast volume of this great work and the wide variety of the issues presented in it, alongside its language antiquity, require that in order to reach as close as possible to the poet’s original creation, all the stories, verses and words of it be reviewed and reexamined and scholars with various specialties and approaches comment on its various aspects. From the grammatical pint of view, this article discusses some verses from different parts of Shahnameh. The commonality of these verses is in their optative verbs. In the first part, the pronoun-constructed verbs of Shahnameh are discussed. The second part introduces a rare verb construction in which the optative morpheme of the third person singular is ‘iyi’. The last part is about the optative form of bāyistan “have to, must” which requires an enclitic pronoun complement in some of its constructions. These parts were studied and analyzed by measuring the recordings of the manuscripts and by analyzing the previous readings. In the case of pronoun-constructed verbs, the form ending in ‘ti’ was suggested everywhere, and in the other two cases, based on the manuscript recordings and relying on grammatical points, the correctness of the readings presented before the publication by Khaleghi Motlagh, was emphasized.




کلیدواژه‌ها English

Shahnameh
Optative
pronoun-constructed verbs
bāyistan
آیدنلو، سجاد (1393) «سه نکته از دستور تاریخی در شاهنامه و متون پهلوی». ویژه‌نامة فرهنگستان (دستور). شمارة 10: 47-64.
احمدی گیوی، حسن (1380) دستور تاریخی فعل. دوجلد. تهران: قطره.
بهار، محمدتقی (1387) دیوان اشعار. تهران: نگاه.
جامی، نورالدین عبدالرحمان‌بن‌احمد (1378) دیوان جامی. جلد دوم واسطه‌العقد و خاتمه‌الحیاه. به‌تصحیح اعلاخان افصح‌زاد. تهران: میراث مکتوب.
جلالیان چالشتری، محمدحسن (1398) «بحثی درمورد افعال ضمیرساخت». پژوهش‌های ایران‌شناسی. سال نهم. شمارة 2: 36-53.
خالقی‌مطلق، جلال (1366) «پیشگفتار»، در شاهنامة فردوسی، جلد اول، نیویورک: بیبلیوتکا پرسیکا: 19-31.
خالقی‌مطلق، جلال (1389) یادداشت‌های شاهنامه. تهران: مرکز دایرة‌المعارف اسلامی.
خالقی‌مطلق، جلال (1390الف) «دست‌نویس شاهنامة مورخ ششصد‌و‌چهارده هجری قمری». شاهنامه از دست‌نویس تا متن. تهران: میراث مکتوب: 163-191.
خالقی‌مطلق، جلال (1390ب) «رسم خط شاهنامه». شاهنامه از دست‌نویس تا متن. تهران: میراث مکتوب: 515-547.
دست‌نویس کتابخانة ملی فلورانس، به نشان Ms.CI. III. 24 (G.F.3)، مورخ 614/1217. (ف)
دست‌نویس کتابخانة بریتانیا در لندن، به نشان Add, 21. 103، مورخ 675/1276. (ل)
دست‌نویس کتابخانة طوپقاپوسرای در استانبول، به نشان H. 1479، مورخ 731/1330. (س)
دست‌نویس کتابخانة عمومی دولتی لنینگراد، به نشان کاتالک دُرن، شمارة 316-317، مورخ 733/1333. (لن)
دست‌نویس دارالکتب قاهره، به نشان 6006س، مورخ741/1341. (ق)
دست‌نویس دارالکتب قاهره، به نشان 73 تاریخ فارسی، مورخ 796/1394. (ق2)
دست‌نویس کتابخانة دانشگاه لیدن، به نشان Or. 494، مورخ 840/1437. (لی)
دست‌نویس کتابخانة ملی پاریس، به نشان Suppl. Pers. 493، مورخ844/1441. (پ)
دست‌نویس کتابخانة ملی پاریس، به نشان Suppl. Pers. 494، مورخ 848/1444. (پ2)
دست‌نویس کتابخانة پاپ در واتیکان، به نشان Ms. Pers. 188، مورخ 848/1444. (و)
دست‌نویس کتابخانة دانشگاه آکسفورد، به نشان Ms. Pers. C. 4.، مورخ 852/1448. (آ)
دست‌نویس کتابخانة دولتی برلین، به نشان Or. 2o 4255، مورخ 894/1489. (ب)
دست‌نویس مکتبه الشرقیه وابسته به دانشگاه سن‌ژوزف بیروت، به نشان NC. 43، حدود 700 قمری. (س‌ژ)
دست‌نویس شاهنامة فردوسی همراه با خمسة نظامی مربوط به سدة 8 هجری قمری (معروف به شاهنامة سعدلو)، چاپ عکسی از روی نسخة متعلق به مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، با مقدمة فتح‌الـله مجتبایی.
رازی، ابوالفتوح حسین‌بن‌علی (1365) تفسیر ابوالفتوح رازی (روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن). بیست‌جلد. به‌کوشش محمدجعفر یاحقی و مهدی ناصح. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
سنائی الغزنوی، ابوالمجد مجدودبن آدم (بی‌تا) حدیقه‌الحقیقه و شریعه‌الطریقه. به‌جمع و تصحیح مدرس رضوی. تهران: چاپخانة سپهر.
سنائی الغزنوی، ابوالمجد مجدودبن‌آدم (1336) دیوان حکیم سنائی. به‌کوشش مظاهر مصفا. تهران: امیرکبیر.
شفیعی، محمود (1377) شاهنامه و دستور. تهران: دانشگاه تهران.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1353) منطق‌الطیر. به‌تصحیح جواد مشکور. تهران: کتابفروشی تهران.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1940) الهی‌نامه. تصحیح هلموت ریتر. استانبول: مطبعة معارف.
فردوسی، ابوالقاسم (1960-1971) شاهنامه. متن انتقادی، تحت نظر ع. نوشین. مسکو: ادارة دانش، شعبة ادبیات خاور.
فردوسی، ابوالقاسم (1363) شاهنامه. تصحیح ژول مول. هفت جلد. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
فردوسی، ابوالقاسم (1366) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. هشت جلد. نیویورک: بیبلیوتکا پرسیکا.
فردوسی، ابوالقاسم (1393) شاهنامه. پیرایش جلال خالقی‌مطلق. دوجلد. تهران: سخن.
کزازی، میرجلال‌الدین (1391) نامة باستان، ویرایش و گزارش شاهنامة فردوسی. نه جلد. تهران: سمت.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1397) مثنوی معنوی. به تصحیح محمدعلی موحد. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و هرمس.
مولایی، چنگیز (1391) «مر یا من، پیشنهادی دربارة تصحیح یک بیت از شاهنامه». جستارهای ادبی. شمارة 176: 65-74.
ناصرخسرو قبادیانی (1357) دیوان اشعار. به اهتمام مجتبی مینوی و مهدی محقق. تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل کانادا ـ مونترال، شعبة تهران.