دانشگاه خوارزمی زبان و ادبیات فارسی 2476-6925 33 99 2025 09 23 The Geometry of Saadi's Mystical Worldview in the Mirror of Ibn Khafif and Roozbahan's Thought هندسه‌ی جهان‌بینی عرفانی سعدی در آیینه‌ی اندیشه‌ی ابن‌خفیف و روزبهان 11857 10.22034/jpll.2025.11857 FA فاطمه طوبایی دانشگاه شیراز 0009-0001-9225-8302 محمد یوسف نیری دانشگاه شیراز 0000-0003-3967-5518 مرضیه عطاران دانشگاه شیراز Journal Article 2025 10 17 Saadi Shirazi is one of the greatest poets of Persian literature. He followed a certain mystical view And he did not believe in the conventional Sufism of the 7th century. His unique life and new way of thinking make it difficult to find his mystical perspective. The researcher has first tried to collect Saadi's mystical opinions from his works with an analytical-descriptive method. Then clarified the relationship between his thoughts and the two Sufis before him in Shiraz, i.e. Ibne Khafif and Ruzbehan. ; Then draw and analyze the geometry of his mystical worldview.From the total findings of the research, it can be concluded that Saadi's view of the conventional Sufism of his era is a critical view. Saadi redefines the concept of sufism stating the harms in it. He considers the main meaning of Sufism to be "service to mankind" and "sacrifice" and he believes that it is the moral meanings in Sufism that keep this way of life alive. The mystical attitude of Sheikh Saadi Shirazi is a collection of the worldview of Sheikh Kabir and Sheikh Ruzbehan. If Ruzbehan's mystical thought is summed up in the trinity of "love, beauty and epiphany " and the worldview of Sheikh Kabir is based on "Sharia, moderation and belief in the social function of Sufism", then Saadi's mystical attitude is a collection of both attitudes and Of course, it is their complement. سعدی شیرازی، یکی از تاب­ناکترین اختران آسمان ادب فارسی، در همه عمر درویشانه زیست و درویشانه رخت از جهان بربست. شیخ مشرب عرفانی خاصی را دنبال کرده و به تصوف رسمی معمول در قرن هفتم باوری نداشته است. زیست منحصر به فرد و شیوه­ی بدیع تفکر وی سبب گردیده­اند که ابعاد منظومه­ی تفکر عرفانی وی چندان روشن نباشد و نیاز به تحلیل و بازنمایی داشته باشد.پژوهشگر در این مقال کوشیده است با روشی تحلیلی_توصیفی نخست آراء عرفانی جمع­آوری شده از آثار سعدی را بررسی کند، آنگاه نسبتی که میان تفکرات وی و دو صوفی پیش از او در شیراز یعنی ابن­خفیف و روزبهان برقرار است، روشن گرداند؛ سپس هندسه­ی جهان­بینی عرفانی وی و ابعاد آن را ترسیم و تحلیل کند. از مجموع یافته­های پژوهش می­توان چنین نتیجه گرفت که نگاه سعدی به تصوف مرسوم عصر خویش نگاهی انتقادی است. شیخ پس از بیان آسیب­های موجود، کمر همّت به تعریف مجدد این مفهوم می­بندد. وی مغز تصوف را «خدمت به خلق» و «ایثار» دانسته و معتقد است معانی اخلاقی موجود در تصوف است که این روشِ زیست را زنده نگه می­دارد نه تظاهرات درویشانه. این معانی اخلاقی، در منش جوانمردانه­ی مورد تأیید سعدی که در تعریف خود، عینِ مفهوم «ولایت» است، به شکل تامّ و تمام به ظهور درمی­آیند. نگرش عرفانی شیخ سعدی شیرازی مجموعه­ای از جهان‌بینی شیخ کبیر و شیخ روزبهان است. اگر مشرب عرفانی روزبهان در تثلیث «عشق، زیبایی و تجلی» خلاصه شود و جهان­بینی­ شیخ کبیر مبتنی بر «شریعت­مداری، اعتدال­گرایی و اعتقاد به کارکرد اجتماعی تصوف» باشد، نگرش عرفانی سعدی مجموعه­ای از نگرش هر دو عارف شیرازی و به­گونه­ای شکل اعتدالی جهان‌بینی هر دو و البته کامل کننده­ی آنهاست.