دانشگاه خوارزمی زبان و ادبیات فارسی 2476-6925 مقالات آماده انتشار 2025 09 23 Structural Agency of Sacred Imagery in Sūrat Qāf and Selected Texts from Rumi’s Dīvān-i Kabīr: An Articulate Dream Analysis عاملیت ساختاری تصویر قدسی در سورۀ قاف و سه متن منتخب از دیوان کبیر: مطالعۀ تطبیقی با مدل رؤیای‌گویا 11873 10.22034/jpll.2026.125202.0 FA رحمان محمودی دانشگاه زنجان قربان ولیئی دانشگاه زنجان امیر مؤمنی هزاوه دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران. Journal Article 2026 04 10 Studies of relations between the Qur’an and mystical poetry focus on thematic correspondence, allusion, and quotation, while rarely operationalizing the structural agency of sacred imagery. This study compares the textual actualization of sacred imagery in Sūrat Qāf with its reconfiguration in Ghazals 441 and 1414 and the tenth tarjiʿ-band of Rumi’s Dīvān-i Kabīr, without attributing all their imagery to Sūrat Qāf. A qualitative-comparative design integrated intertextual, semiotic, and stylistic analyses. Purposive intensity sampling selected cases, which were checked against supplementary evidence. The unit of analysis was the “textual actualization of sacred imagery.” Artistic re-creation required a traceable Qur’anic marker, an intratextual chain of connections, and formal or functional transformation. Structural agency was assessed by image distribution, participation across four domains, rival reading, and a suspension test. Dreamlikeness was identified through the compression or co-presence of time, space, scene, and identity; articulation through action, address, response, and image transformation. “Guidance of awareness” denoted an intratextual shift in attentional focus and affective-epistemic orientation. In Sūrat Qāf, the central image of creation, revival, and return redirects attention from denial and confusion toward insight and remembrance. Ghazal 441 moves from the “tale of faith” toward desire for the “form of faith”; Ghazal 1414 organizes identity metamorphosis around the “Formless Form-Maker”; and the tarjiʿ-band rhythmically connects speech, silence, gazing toward the unseen, and vision. The study operationally distinguishes thematic correspondence, intertextual linkage, artistic re-creation, and structural agency; its conclusions remain limited to the selected corpus. پژوهش‌های پیشین بیشتر بر اشتراکات مضمونی، تلمیح و اقتباس متمرکز بوده‌اند و کمتر به عاملیت ساختاری تصویر قرآنی در شعر عرفانی پرداخته‌اند. پژوهش حاضر تحقق تصویر قدسی در سورۀ قاف و بازآرایی سازوکارهای آن را در غزل‌های ۴۴۱ و ۱۴۱۴ و ترجیع‌بند دهم دیوان کبیر مقایسه می‌کند؛ بی‌آنکه همۀ تصاویر این متون به سورۀ قاف منسوب شوند. پژوهش با رویکردی کیفی‌_تطبیقی و تحلیل بینامتنی، نشانه‌شناختی و سبک‌شناختی انجام شد. نمونه‌های اصلی با نمونه‌گیری هدفمندِ شدت‌محور انتخاب و با شواهد تکمیلی سنجیده شدند. واحد تحلیل «تحقق متنی تصویر قدسی» بود. بازآفرینی هنری با اجتماع نشانگر قرآنیِ قابل‌ردیابی، زنجیرۀ اتصال درون‌متنی و دگرگونی صوری یا کارکردی احراز شد؛ عاملیت ساختاری براساس توزیع تصویر، مشارکت آن در حوزه‌های چهارگانۀ تعریف‌شده و نتایج خوانش رقیب و آزمون تعلیق ارزیابی شد. رؤیایی‌شدن با فشردگی یا هم‌حضوری زمان، مکان، صحنه و هویت و گویاشدن با کنش، خطاب، واکنش و دگردیسی تصویر شناسایی شد؛ «هدایت آگاهی» نیز به تغییر درون‌متنی کانون توجه و جهت عاطفی‌_‌معرفتی اطلاق گردید. یافته‌ها نشان داد در سورۀ قاف، تصویر مرکزی آفرینش، احیا و بازگشت، کانون توجه را از انکار و التباس به تبصّر و تذکّر انتقال می‌دهد. در غزل ۴۴۱، حرکت از «قصۀ ایمان» به طلب «صورت ایمان»، در غزل ۱۴۱۴، دگردیسی هویت در نسبت با «صورت‌ساز بی‌صورت» و در ترجیع‌بند، پیوند ایقاعی سخن، سکوت، نظر به غیب و دیدار، متن را سازمان‌می‌دهد. برآیند پژوهش، تفکیک عملیاتی هم‌خوانی مضمونی، پیوند بینامتنی، بازآفرینی هنری و عاملیت ساختاری است؛ نتایج به پیکرۀ منتخب محدودند.