هندسه‌ی جهان‌بینی عرفانی سعدی در آیینه‌ی اندیشه‌ی ابن‌خفیف و روزبهان

سعدی شیرازی، یکی از تاب­ناکترین اختران آسمان ادب فارسی، در همه عمر درویشانه زیست و درویشانه رخت از جهان بربست. شیخ مشرب عرفانی خاصی را دنبال کرده و به تصوف رسمی معمول در قرن هفتم باوری نداشته است. زیست منحصر به فرد و شیوه­ی بدیع تفکر وی سبب گردیده­اند که ابعاد منظومه­ی تفکر عرفانی وی چندان روشن نباشد و نیاز به تحلیل و بازنمایی داشته باشد.
پژوهشگر در این مقال کوشیده است با روشی تحلیلی_توصیفی نخست آراء عرفانی جمع­آوری شده از آثار سعدی را بررسی کند، آنگاه نسبتی که میان تفکرات وی و دو صوفی پیش از او در شیراز یعنی ابن­خفیف و روزبهان برقرار است، روشن گرداند؛ سپس هندسه­ی جهان­بینی عرفانی وی و ابعاد آن را ترسیم و تحلیل کند.
از مجموع یافته­های پژوهش می­توان چنین نتیجه گرفت که نگاه سعدی به تصوف مرسوم عصر خویش نگاهی انتقادی است. شیخ پس از بیان آسیب­های موجود، کمر همّت به تعریف مجدد این مفهوم می­بندد. وی مغز تصوف را «خدمت به خلق» و «ایثار» دانسته و معتقد است معانی اخلاقی موجود در تصوف است که این روشِ زیست را زنده نگه می­دارد نه تظاهرات درویشانه. این معانی اخلاقی، در منش جوانمردانه­ی مورد تأیید سعدی که در تعریف خود، عینِ مفهوم «ولایت» است، به شکل تامّ و تمام به ظهور درمی­آیند. نگرش عرفانی شیخ سعدی شیرازی مجموعه­ای از جهان‌بینی شیخ کبیر و شیخ روزبهان است. اگر مشرب عرفانی روزبهان در تثلیث «عشق، زیبایی و تجلی» خلاصه شود و جهان­بینی­ شیخ کبیر مبتنی بر «شریعت­مداری، اعتدال­گرایی و اعتقاد به کارکرد اجتماعی تصوف» باشد، نگرش عرفانی سعدی مجموعه­ای از نگرش هر دو عارف شیرازی و به­گونه­ای شکل اعتدالی جهان‌بینی هر دو و البته کامل کننده­ی آنهاست.