تحلیل شیوه‌های گوناگون بازنمایی گفتار در داستان‌های فارسی قبل و بعد از نهضت ترجمه در عصر قاج

نویسندگان
محدثه بهزادی
علی خزاعی فرید
مسعود خوش سلیقه
دانشگاه فردوسی مشهد
10.18869/acadpub.jpll.24.81.7
چکیده
بازنمایی گفتار از مهم­ترین ابزارهای نویسندگان در تألیف متون روایی و به‌خصوص داستان به‌شمار می­رود. نقل­ قول مستقیم و غیرمستقیم، که دو شیوه بازنمایی گفتار هستند، نام‌های آشنایی در زبان فارسی محسوب می­شوند، اما درباب بازنمایی گفتار در زبان فارسی کمتر بحث شده است. مقاله حاضر به بررسی و مقایسه شیوه­های گوناگون بازنمایی گفتار در داستان­های فارسی قبل از نهضت ترجمه در دوره قاجار و داستان­های تألیف‌شده بعد از این نهضت می­پردازد و ویژگی­های بسامدی، کارکردی و زبان‌شناختی هرکدام از مقوله­های بازنمایی گفتار را ارزیابی می‌کند. برای این کار از الگوی بازنمایی گفتار سمینو و شرت (2004) بهره گرفته شده است که برپایه الگوی لیچ و شرت (1990) استوار است. داده­های این تحقیق از هفت داستان فارسی مربوط به قبل از نهضت ترجمه و هفت داستان مربوط به بعد از این نهضت با حجم برابر انتخاب شده است. در پایان، این نتیجه حاصل شد که گفتار مستقیم (آزاد) بیشترین کاربرد را در داستان­های قبل و بعد از دوره ترجمه به خود اختصاص داده است که دلیل آن نیز ماهیت این مقوله در دادن حالت نمایشی به گفتار و زنده و ملموس­تر جلوه‌دادن آن است. کاربرد زیاد گفتار مستقیم (آزاد) در داستان­های جدید با توجه به اهمیت‌یافتن فردیتِ شخصیت­های داستانی در رمان­های مدرن نیز توجیه­پذیر است. همچنین، در طول زمان از تعداد گفتار مستقیم (آزاد) و روایت کنش گفتار به‌منزله شیوه‌های بازنمایی گفتار کاسته شده و بر تعداد گفتار غیرمستقیم و خصوصاً غیرمستقیم آزاد افزوده شده است.
کلیدواژه‌ها
بازنمایی گفتار
داستان فارسی
نهضت ترجمه
شیوه‌های بازنمایی گفتار

عنوان مقاله English

An Analysis of the Different Speech Representation Categories in Persian Stories before and after the Translation Movement Qajar Era

چکیده English

Speech representation is one of the most important tools which is used by writers in writing narrative texts and specifically stories. Although direct and indirect speech, which are two speech representation categories, are familiar names in Persian language, speech representation has been neglected in Persian language. This article investigates and compares different speech representation categories used in Persian stories written before translation movement in Qajar era and stories written after this movement and assesses the frequency, functional and linguistic characteristics of each category. For this purpose, the Semino and Short’s model of speech representation (2004) which is based on Leech and Short’s model (1990) is used. The research data is elicited from 7 stories written before translation movement and other 7 stories written after this movement in equal volumes. Finally, we conclude that (free) direct speech is the most frequent category in the stories written before and after translation movement and this is because of the nature of this category in producing the effects of dramatization and vividness. Also, the high frequency of (free) direct speech in recent stories can be related to the key role of characters’ individuality in modern novels. Moreover, the use of (free) direct speech and narrator’s representation of speech acts as the speech representation categories have decreased during the time but the use of indirect speech and specifically free indirect speech have increased.

کلیدواژه‌ها English

Speech Representation
Persian Story
Translation Movement
Different Speech Representation Categories
آل‌احمد، جلال (1362) مدیر مدرسه. تهران: رواق.
اخوت، احمد (1371) دستور زبان داستان. اصفهان: فردا.
الارجانی، فرامرزبن‌خداداد (1347) سمک عیار. با مقدمه و تصحیح پرویز ناتل خانلری، جلد 1. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بالائی، کریستف (1377) پیدایش رمان فارسی. ترجمة مهوش قویمی و نسرین خطاط. تهران: معین و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران.
بالائی، کریستف و میشل کویی‌پرس (1378) سرچشمه‌های داستان کوتاه فارسی. ترجمة احمد کریمی حکاک. تهران: معین و انجمن ایران‌شناسی فرانسه.
پاینده، حسین (1393) «سخنرانی دکتر حسین پاینده در نشست تخصصی بررسی موانع رشد رمان در ایران». دسترسی در: http://www.jamnews.ir/detail/News/398776.
پیرزاد، زویا (1381) چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم. چاپ ششم. تهران: مرکز.
جمال‌زاده، سیدمحمدعلی (1333) دارالمجانین. تهران: بی‌نا.
حاج سیدجوادی، فتانه (1378) بامداد خمار. چاپ نوزدهم. تهران: پیکان.
حری، ابوالفضل (1389) «ترجمة گفتمان غیرمستقیم آزاد در سه ترجمة فارسی رمان به سوی فانوس دریایی». پژوهش ادبیات معاصر جهان. (57): 19-39.
حری، ابوالفضل (1388) «همبستگی میان بازنمایی وجوه رنگارنگ گفتار و اندیشه با تمرکز بر سخن غیرمستقیم آزاد». نقد ادبی. 2 (7): 59-78.
حسین کرد شبستری (بی‌تا) بی‌جا: مطبعه اخوان کتابچی.
حسینی معصوم، سیدمحمد و عبدالـله رادمرد (1394) «تأثیر بافت زمانی‌ـ‌مکانی بر تحلیل کنش گفتار؛ مقایسة فراوانی انواع کنش‌های گفتار در سوره‌های مکّی و مدنی قرآن کریم». جستارهای زبانی. 6 (3): 65-92.‎
دانشور، سیمین (1348) سووشون. تهران: خوارزمی.
دولت‌آبادی، محمود (1368) کلیدر. جلد اول و دوم. چاپ ششم. تهران: فرهنگ معاصر.
دهلوی، امیرخسرو (بی‌تا) چهار درویش. لاهور: مطبع اسلامیه لاهور.
ره‌گوی، فریده (1387) «بازنمایی گفتمان در داستان و روزنامه». نقد ادبی. 1 (3): 29-58.
سرل، جان (1385) افعال گفتاری. ترجمة علی عبداللهی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی: قم.
سعدی شیرازی، مصلح‌الدین (1319) گلستان. از روی نسخة تصحیح‌شده محمدعلی فروغی. بی‌جا: کتابفروشی برادران علمی.
شاهرخی، نوشین (1385) «بررسی ساختار رمان عادت می‌کنیم نوشته زویا پیرزاد». دسترسی در:
http://sarapoem.persiangig.com/link7/naghdedastan.htm.
شاهین، شهناز (1380) «مقایسة نقل قول مستقیم و غیرمستقیم در زبان فرانسه و فارسی». رشد آموزش زبان. 15 (61): 3-11.
صفوی، کوروش (1383) فرهنگ توصیفی معنی‌شناسی. تهران: فرهنگ معاصر.
صفوی، کوروش (1387) درآمدی بر معناشناسی. چاپ سوم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
عبداللهیان، حمید (1377) «مروری بر سیر ادبیات داستانی در ایران». ادبیات داستانی. (47): 10-23.
عبدی، صلاح‌‌الدین و مریم مرادی (1390) «کارکرد راوی در شیوة روایتگری رمان پایداری (مورد کاوی رمان "رجال فی‌الشمس" اثر غسان کنفانی)». ادبیات پایداری. 3 (5): 259-296.
علوی، بزرگ (1389) چشم‌هایش. چاپ دهم. تهران: نگاه.
قصة حمزه (حمزه‌نامه) (1347) به‌کوشش جعفر شعار. جلد1. تهران: دانشگاه تهران.
محسنی، احمد و آرسینه خاچاطوریان سرادهی (1390) «نهضت ترجمه در عصر قاجار». پیام بهارستان. 2/3 (11): 787-797.
مرادی صومعه‌سرایی، غلامرضا (1386) «مروری بر ادبیات داستانی ایران». نامة پارسی. 12 (1و2): 159-176.
مروزی، شمس‌الدین محمد (1345) راحة‌الارواح فی سرور المفراح (بختیارنامه). به‌اهتمام و تصحیح ذبیح‌الـله صفا. جلد1. تهران: دانشگاه تهران.
نجومیان، امیرعلی و محمد غفاری (1390) «گفتمان غیرمستقیم آزاد در رمان لب بر تیغ حسین سناپور». پژوهش ادبیات معاصر جهان. 16 (4): 91-106.
واحد، اسدالـله و اصغر افشاری (1390) «زمینه‌های پیدایش رمان فارسی». علامه. 10 (31): 147-178.
Austin, John L. (1962) How to do things with words. Oxford, England: Oxford University Press.
Cohn, Dorrit (1978) Transparent Minds: Narrative Modes for Presenting Consciousness in Fiction. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Fludernik, Monika (1993) The Fictions of Language and the Languages of Fiction. London, England: Routledge.
Huang, Yan (2006) "Speech Acts". In Barber, Alex, and Robert J. Stainton (eds.). Concise Encyclopedia of Philosophy of Language and
Linguistics. Oxford: Elsevier.
Leech, Geoffrey N. and Michael H. Short (1990) Style in Fiction: A Linguistic Introduction to English Fictional Prose. London, England: Longman.
Rimmon-Kenan, Shlomith (1983) Narrative Fiction: Contemporary Poetics. London, England: Methuen.
Searle, John R. (1969) Speech Acts: an Essay in the Philosophy of Language. Cambridge, England: Cambridge University Press.
Semino, Elena (2004) "Representing Characters' Speech and Thought in Narrative Fiction: A Study of England, England by Julian Barnes". Style. 38 (4): 428-451.
Semino, Elena and Mick Short (2004) Corpus Stylistics: Speech, Writing and Thought Presentation in a corpus of English writing. London, England: Routledge.
Toolan, Michael (2001) Narrative: A Critical Linguistic Introduction (2nd ed.). London, England: Routledge.