بازخوانی رابطه مرید و مراد با کاربست نظریه گفتمان قدرت میشل فوکو

نویسندگان
مهدی محبتی
عباس مشعوفی
دانشگاه زنجان
10.52547/jpll.30.93.223
چکیده
در سنّت متصوفه، سلوک در وادی طریقت نیازمند پیری است که بایست راهنمای سالک در کشف و ادراک معرفت عرفانی و تجربه حقیقت باشد. بسیاری از کتاب‌هایی که ناظر بر آداب سیروسلوک‌اند، بر ضرورت حضور پیر طریقت و التزام سالک به پیروی از او تأکید کرده‌اند. در این راهبری، گفتمانی میان مرید و مراد شکل می‌گیرد؛ گفتمانی که در آن پیر، با طرح نظم و انضباطی که مرید را موظف و مقید به انجام آن می‌داند (آداب طریقت)، سعی در هدایت مرید دارد. هدف این مقاله این است که در کنار بازخوانی رابطه مرید و مراد با کاربست نظریه گفتمان قدرت میشل فوکو، جنبه‌های «انقیاد» و «استحاله سالک» از «فاعل شناسا و آزاد» به «سوژه تابع و مقید» در فرهنگ متصوفه را ارزیابی کند. این مقاله از روش تحلیل گفتمان بهره می‌گیرد. پیامد این گفتمان اقتدارگرا و وجود «سوژه‌های مقید» را می‌توان در عدم گسترش فرهنگ چند‌صدایی، عدم پویایی سنّت متصوفه، ولی‌پرستی، و شکل‌گیری مجموعه آیینی «آداب زیارت مزار مشایخ» ملاحظه کرد.
کلیدواژه‌ها
تصوف
مراد و مرید
اقتدار
گفتمان
پساساختارگرایی

عنوان مقاله English

Rereading the Guru-Disciple Relationship Based on Michel Foucault’s Theory of Power Discourse

نویسندگان English

Mahdi Mohabbati
Abbas Mashoufi
Zanjan University
چکیده English

In the Sufi tradition, wayfaring in the realm of the way requires a guru who can guide the wayfarer through the obstacles and in the discovery and understanding of mystical knowledge and the experience of truth. Many books, which deal with the rites of this spiritual journey and conduct, have emphasized the necessity of the presence of the guru and the commitment of the disciple to follow him. In this guidance and leadership, a discourse is made between the guru and the disciple. A discourse that the guru tries to guide the disciple by maintaining a discipline to oblige the disciple to do it (rites of the way). Based on Michel Foucault’s theory of power discourse, the purpose of this article is to review the guru-disciple relationship and to evaluate the aspects of “subjugation” and “transformation” of the wayfarer from “known and free subject” to “subordinate and bound subject” in the Sufi culture. This article uses the discourse analysis method. The result of this authoritative discourse and the existence of “bound subjects” can be attributed to the lack of a polyphonic and dynamic culture in the Sufi tradition, guru-worship, and the formation of the ritual collection of “manners of pilgrimage of Sheiks’ shrines”.

کلیدواژه‌ها English

Sufism
Guru-Disciple
Authority
Discourse
Post-Structuralism
آقایی، عبدالله، و سیدمرتضی میرهاشمی (1396) «بررسی شیوة تکوین گفتمان تصوف اسلامی براساس رویکرد لاکلاو و موفه». پژوهشنامة عرفان. سال دهم. شمارة 20: 211-234.
آلن، گراهام (1398) رولان بارت. ترجمة پیام یزدانجو. تهران: مرکز.
احمدوند، ولی‌محمد (1398) «ولایت در گفتمان تصوف عصر ایلخانان» سیاست متعالیه. شمارة 25: 88-106.
الهامی، فاطمه و همکاران (1399) «بررسی و تحلیل تعالیم تصوف برمبنای نظریة گفتمان قدرت میشل فوکو». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. سال شانزدهم. شمارة 60: 13-42.
برتنس،‌ هانس (1397) مبانی نظریة ادبی. ترجمة محمدرضا ابوالقاسمی. تهران: ماهی.
تسلیمی، علی (1395) نقد ادبی. تهران: اختران.
جامی، عبدالرحمن (۱۳۷۰) نفحات‎الانس من حضرات‎القدس. تهران: اطلاعات.
جمالی،‌ هاجر (1382) «منزلت پیر در میان عارفان». پژوهشنامة علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی. شمارة ۳۷: 147-160.
حیدری، مهدی (1399) تصوف و سیاست. تهران: مولی.
دریفوس، هیوبرت، و پل رابینو (1394) میشل فوکو، فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک. تهران: نی.
رازی، نجم‌الدین (1391) مرصادالعباد. تصحیح محمدامین ریاحی. تهران: علمی و فرهنگی.
رودگر، محمدجواد (1387) «رابطة مرید و مراد در ترازوی نقد». نقد کتاب. سال دهم. شمارة ۴۷و۴۸: 21-42.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1390) تصوف ایرانی در منظر تاریخی آن. تهران: دنیای سخن.
سجادی، سیدجعفر (1379) فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری.
سروش، عبدالکریم (۱۳۷۸) بسط تجربة نبوی. تهران: مؤسسة فرهنگی صراط.
سوری، محمد (1385) «حکیم ترمذی و نظریة ولایت». معارف عقلی. شمارة 4: 86-104.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1391) چشیدن طعم وقت. تهران: سخن.
عبداللهی، محمداسماعیل، و حامد ناجی (1393) «نگرشی تحلیلی بر مفهوم ولایت در تصوف و عرفان اسلامی». پژوهش‌های علوم انسانی نقش جهان. دورة جدید. سال اول. شمارة 3: 75-88.
عروج‌نیا، پروانه، و شهرام صحرایی (1394) «نگاهی نو به ولایت». پژوهشنامة عرفان. شمارة 1679: 96-79.
غزالی، محمد (1417) احیاء علوم‌الدین. بیروت: دار‌المعرفه.
غزالی، محمد (1391) المنقذ من الضلال. ترجمة مهدی کمپانی زارع. تهران: نگاه معاصر.
غلامحسین‌زاده، غلامحسین (1398) «منفیت و نقد سنت با تکیه بر سنت عرفانی». حکمت و فلسفه. سال پانزدهم. شمارة 57: 165-194.
فوکو، میشل (1378) مراقبت و تنبیه. ترجمة نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: مرکز.
فوکو، میشل (1391) تئاتر فلسفه. ترجمة نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
فوکو، میشل (1398) خاستگاه هرمنوتیک خود. ترجمة نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
قرامصطفی، احمد (1395) تصوف روزگار تکوین. ترجمة اشکان بحرانی. تهران: دانشگاه مفید.
قشیری، عبدالکریم (1391) رسالة قشیریه. ترجمة ابوعلی حسن‌بن‌احمد عثمانی. تصحیح مهدی محبتی. تهران: هرمس.
قلیزاده، ‌هادی، و همکاران (1394) «بررسی تکوین نظریة ولایت عارفانه برمبنای استحالة تمثیلی و چگونگی انتقال آن به عصر سهروردی». مطالعات عرفانی. شمارة 21: 215ـ244.
کاشانی، عزالدین محمود (1362) مصباح‌الهدایه و مفتاح‌الکفایه. تصحیح جلال‌الدین همایی. تهران: هما.
کلیگز، مری (۱۳۹۴) درسنامة نظریة ادبی. ترجمة جلال سخنور، الهه دهنوی و سعید سبزیان. چاپ دوم. تهران: اختران.
محبتی، مهدی (1400) قرن‌های بی‌زمان (درآمدی تحلیلی‌ـ‌معرفت‌شناختی بر منطق‌الطیر). تهران: هرمس.
محمدبن‌منور (1393) اسرار‌التوحید فی مقامات الشیخ ابوسعید. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: آگاه.
معین‌الدینی، فاطمه (1385) «ولی و ولایت در عرفان». نثرپژوهی ادب فارسی (ادب و زبان). شمارة 19: 211ـ233.
مولوی، جلال‌الدین (1385) مثنوی. تصحیح عبدالکریم سروش. تهران: علمی و فرهنگی.
میلز، سارا (1395) میشل فوکو. ترجمة مرتضی نوری. تهران: مرکز.
نجم‌الدین رازی (1391) مرصادالعباد. به‌اهتمام محمدامین ریاحی. تهران: علمی و فرهنگی.
نراقی، احمد (1370) «بازنگری رابطة مریدـمرادی در عرفان». کیان. شمارة 2: 18-26.
نیک‌پناه، منصور، ابراهیم نوری، و حسین میری (1393) «نمادسازی از مرید و مراد در اسرارنامة عطار نیشابوری». نقد و نظر. شمارة 4(76): 149-121.
نیکویی، علیرضا، و اختیار بخشی (1389) «مفهوم فراست در گفتمان عرفی و عرفانی». ادب‌پژوهی. شمارة 13: 7-28.
هجویری، ابوالحسن علی‌بن‌عثمان (1398) کشف‌المحجوب. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی. تهران: سروش.
یارمحمدی، لطف‌الله (1393) درآمدی به گفتمان‌شناسی. تهران: هرمس.
Burkitt, I. (1991) Social Selves: Theories of the Social Formation of personality, London: Sage.
Cooley, C. H. (1964) Social Organization: A Study of the Larger Mind, New York: Schocken.
Foucault, Michel (1988) Technologies of the Self, Luther H. Martin, Huck Gutman and Patrick. Hutton (eds.), University of Massachusets Press.
Āghāyi, Abd-Allah, and Seyyed Mortazā Mirhāshmi (2016) "Examination of the method of development of Islamic Sufism discourse based on the approach of Laclau and Mouffe". Pazhouheshnāmeh-y Erfān. 10th year No. 20: 211-234. [In Persian].
Abd-Allahi, Mohammad Ismail, and Hamed Naji (2013) "Analytical approach to the concept of guardianship in Sufism and Islamic mysticism". Journal of Human Science Research. 1st year. No. 3: 75-88. [In Persian].
Ahmadvand, Vali Mohammad (2018) "Guardianship in the Sufi discourse of Ilkhanid era". Transcendent Policy. No. 25: 88 to 106. [In Persian].
Allen, Graham (2018) Roland Barthes. translated by PayāmYazdānjou. Tehran: Markaz. [In Persian].
Bertens, Johannes (2017) Literary Theory, The basics. translated by Mohammad Reza Abu Al-Qāsemi. Tehran: Māhi. [In Persian]. [DOI:10.4324/9780203488836]
Dreyfus, Hubert, Paul Rabino (2014) Michel Foucault, beyond structuralism and hermeneutics. Tehran: Ney. [In Persian].
Elhāmi, Fātemeh et al. (2019) "Study and analysis of Sufism teachings based on Michel Foucault's power discourse theory". Mytho-Mystic Literature. 16th year. No. 60: 13-42. [In Persian].
Ezz Al-Din Mahmoud Kāshāni (1983) Mesbāh al-Hedāyat and Meftāh al-Kefāyat. by Jalal al-Din Homāyi. Tehran: Homā. [In Persian].
Foucault, Michel (1999) Dicsipline and Punishment. translated by Nikou Sarkhosh and Afshin Jahandideh. Tehran: Markaz. [In Persian].
Foucault, Michel (2012) Theatre of Philosophy. A collection of Foucault's essays. translated by Nikou Sarkhosh and Afshin Jahandideh. Tehran: Ney. [In Persian].
Foucault, Michel (2018) The origin of hermeneutics. translated by Nikou Sarkhosh and Afshin Jahandideh. Tehran: Ney. [In Persian].
Ghazzāli, Mohammad (1417 A.H) Ehyā-e Oloum al-Din. Beirut: Dar al-Marefat. [In Persian].
Ghazzāli, Mohammad (2012) Al-Monghez men Al-dhelāl. translated by Mehdi Kompāni Zāre. Tehran: Negāh-e Moāser. [In Persian].
Gholāmhosseinzādeh, Gholām Hossein (2018) "Negativity and the Critique of Tradition through Mystical Tradition". Wisdom and Philosophy. 15th year. No. 57: 165-194. [In Persian].
Heidari, Mehdi (2019) Sufism and Politics. Tehran: Molā. [In Persian].
Hojviri, Abu Al-Hassan Ali Ibn Othman (2018) Kashf al-Mahjoub. by Mahmoud Ābedi. Tehran: Soroush. [In Persian].
Jamāli, Hājar (2012) "The Place of Hāji among mystics". Shahid Beheshti University Humanities Research Journal. No. 37: 147-160. [In Persian].
Jāmi, Abd Al-Rahmān (1991) Nafahāt al-ons fi Hazarāt al-Qods. Tehran: Ettela'at. [In Persian].
Klages, Mary (2014) Handbook of Literary Theory. translated by Jalāl Sokhanvar, Elāheh Dehnavi and Saeed Sabziān. Tehran: Akhtarān. [In Persian].
Mills, Sarah (2015) Michel Foucault. translated by Mortezā Nouri. Tehran: Markaz. [In Persian].
Mohabbati, Mahdi (2012) Gharnhāy-e Bizamāb (Timeless Centuries); Analitical-epistemological approach to Mantegh al-teir. Tehran: Hermes. [In Persian].
Moeen Al-Dini, Fātemeh (2006) "Ghurdian and Guardianship in Mysticism". Nasr Pazhouhi Journal. No. 19: 211-233. [In Persian].
Mohammad Ibn Monavvar (2013) Asrar al-Tawhid fi Maghāmāt-e Sheikh Abu Saeed. by Mohammad Reza Shafii Kadkani. Tehran: Āgāh. [In Persian].
Mowlavi, Jalāl Al-Din (2006) Mathnavi. by Abd Al-Karim Soroush. Tehran: Elmi-Farhangi. [In Persian].
Najm Al-Din Rāzi (2012) Mersād al-Ebād. by Mohammad Amin Riāhi. Tehran: Elmi-Farhangi. [In Persian].
Narāghi, Ahmad (2010) "Reviewing the Guru-Disciple relationship in mysticism". Kian, No. 2: 18-26. [In Persian].
Nik Panāh, Mansour, Ebrahim Nouri, and Hossein Miri (2013) "Symbolization of Guru-Disciple in Asrār nāmeh of Attār Neishābouri". Naghd & Nazar, Number 4 (76): 121-149. [In Persian].
Nikouyi, Alireza, and Ekhtiār Bakhshi (2009) "Rereading the concept of "Physiognomy" in Secular and Mythical Discourses". Adab Pazhouhi. No. 13: 7-28. [In Persian].
Oroujniā, Parvāneh, and Shahrām Sahrāyi (2014) "A new look at the Gaurdianship". Pazhouheshnāmeh-y Erfān. Number 16: 79-96. [In Persian].
Qarāmostafā, Ahmad (2015) Sufism in the Age of Development. translated by Ashkan Bahrāni. Tehran: Mofid University. [In Persian].
Qolizadeh, Hādi, et al (2014) "A Review of the Mystical Supervision based on Allegorical Metamorphosis and its Transmission to the era of Sohravardi". Mysticism Studies. No. 21: 215-244. [In Persian].
Qoshairi, Abdul Karim (2012) Resāle-y Qoshairieh. translated by Abu Ali Hassan Ibn Ahmad Osmāni. Corrected by Mehdi Mohabbati. Tehran: Hermes. [In Persian].
Rāzi, Najm Al-Din (2012) Mersād al-Ebād. by Mohammad Amin Riāhi. Tehran: Elmi-Farhangi. [In Persian].
Roudger, Mohammad Javad (2007) "The Study on Relationship between Guru-Disciple". Naghd-e Ketāb, 10th year, No. 47-48: 21-42. [In Persian].
Sajjādi, Seyyed jaafar (2000) The Encyclopedia of Mystical Terms and Expressions. Tehran: Tahouri. [In Persian].
Shafii Kadkani, Mohammad Reza (2012) Tasting the Time. Tehran: Sokhan. [In Persian].
Soroush, Abd Al-Karim (1999) Expanding Prophetic Experience. Tehran: Serāt Cultural Institute. [In Persian].
Suri, Mohammad (2005) "Hakim Termazi and the Theory of Guardianship". Ma'ārif-e Aghli. No. 4: 86-104. [In Persian].
Taslimi, Ali (2015) Literary Criticism. Tehran: Akhtarān. [In Persian].
Yārmohammadi, Lotf Allah (2013) An Introduction to Discourse Studies. Tehran: Hermes. [In Persian].
Zarrinkoub, Abd Al-Hossein (2011) Iranian Sufism in its Historical Perspective. Tehran: Donyāy-e Sokhan. [In Persian].