[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 26، شماره 85 - ( 11-1397 ) ::
جلد 26 شماره 85 صفحات 115-134 برگشت به فهرست نسخه ها
اِتباع در زبان و ادب فارسی
منصوره کریمی قهی*
دانشگاه الزهراء ، karimighahi@gmail.com
چکیده:   (646 مشاهده)
مرکب­های اِتباعی ترکیب­هایی هستند که بر اثر تکرار قسمتی از واژه پایه ساخته می­شوند. این بخش مکرر معنی ندارد و هیچ­گاه به‌تنهایی به‌کار نمی­رود. این واژگان در زبان گفتاری مردم متداول است و در دوران اخیر، در برخی متون نظم و نثر، به‌ویژه داستان­هایی که به زبان عامیانه نوشته شده، به‌کار رفته است. این پژوهش با رویکردی تاریخی و روش تحلیلی‌ـتبیینی، در کنار واکاوی پیشینه کاربرد مرکب­های اِتباعی (اِتباع مهمل) در زبان و ادب فارسی، سه مسئله را بررسی می­کند:
تأثیر تغییر صورت و معنی واژگان کهن فارسی بر شکل­گیری مرکب­های اِتباعی در زبان و ادب فارسی؛ تأثیر نحو زبان عربی بر شکل­گیری مرکب­های اِتباعی در زبان و ادب فارسی؛ تأثیر رواج واژگان عربی و مترادف‌نویسی بر شکل­گیری مرکب­های اِتباعی در زبان و ادب فارسی.
برطبق یافته­های این پژوهش، پیشینه کاربرد مرکب­های اِتباعی در زبان فارسی به قرن سیزدهم قمری می­رسد. بیشتر ترکیب­هایی که در فاصله سده­های اول تا سیزدهم قمری در آثار منظوم و منثور دیده می­شود و فرهنگ­نویسان آنها را مصادیق مرکب­ اِتباعی برشمرده­اند، ترکیب­های عطفی و مترادف‌اند که به‌علت تغییر صورت و فراموشی معنی واژگان به‌اشتباه مرکب اِتباعی خوانده شده­اند. مرکب­های اِتباعی از قرن سیزدهم و به‌علت رواج واژگان عربی در زبان فارسی و عادت گفتاری مردم به مترادف­گویی در محاورات کلامی متداول شد.  با تحول در نثر فارسی و گرایش نویسندگان به ساده‌نویسی و گفتاری‌نویسی، این ترکیب­ها به متون فارسی به‌ویژه آثار داستانی با مایه­های طنز و هزل وارد شد.  
 
واژه‌های کلیدی: مرکب اِتباعی، زبان و ادب فارسی، آثار منظوم و منثور فارسی.
متن کامل [PDF 271 kb]   (214 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: ادبیات غنایی
فهرست منابع
1. ابن¬اعثم كوفي، ابو محمد احمد (1372) الفتوح. ترجمة محمدبن‌احمد مستوفي هروي. تحقيق غلامرضا طباطبايي مجد. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي.
2. ابن‌الاثير، عزالدين ابوالحسن (1385) الكامل في التاريخ. بيروت: دارصادر/ دار بيروت.
3. ــــــــ (1409) أسد الغابة في معرفه الصحابه. بيروت: دارالفكر.
4. ابن‌خرداذبه (1371) المسالک و الممالک. ترجمة سعيد خاکرند. با مقدمة آندره ميکل. تهران: مؤسسة مطالعات و انتشارات تاريخي ميراث ملل/ مؤسسه فرهنگي حنفا.
5. ابن‌خلدون، عبد الرحمن‌بن‌محمد (1408) ديوان المبتدأ و الخبر في تاريخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوي الشأن الأكبر تحقيق خليل شحادة. بيروت: دارالفكر.
6. ابن‌‌الطقطقي، محمدبن‌علي‌بن‌طباطبا (1418) الفخري في الآداب السلطانيه و الدول الاسلاميه. تحقيق عبدالقادر محمد مايو. بيروت: دارالقلم العربي.
7. ابن¬العبري، غريغوريوس الملطي (1992) تاريخ مختصر الدول. تحقيق انطون صالحاني اليسوعي. بيروت: دارالشرق.
8. ابن‌فارس، ابي¬‌الحسين الرازي (1366) الاِتباع و المزاوجه (جمع فيه ماورد من کلام العرب مزدوجا). قاهره: بي‌نا.
9. ابن‌العماد الحنبلي (1406) شذرات الذهب في اخبار من ذهب. تحقيق الارناؤوط. دمشق/ بيروت: دار ابن¬كثير.
10. ابن‌قتيبه الدينوري (1410) الإمامه و السياسه. تحقيق علي شيري. بيروت: دارالاضواء.
11. ابن¬كثير الدمشقي (1407) البدايه و النهايه. بيروت: دارالفكر.
12. ابن¬منظور، محمدبن‌مكرم (بي¬تا) لسان¬العرب. قاهره: دارالمعارف.
13. اخبار الدولة العباسية و فيه اخبار العباس و ولده (1391) تحقيق عبدالعزيز الدوري و عبدالجبار المطلبي. بيروت: دارالطليعه.
14. اسدي طوسي (1336) لغت فرس. به‌کوشش محمد دبيرسياقي. تهران: طهوري.
15. اسکندربيگ‌ منشي (1377) تاريخ عالم‌آراي عباسي. تصحيح محمداسماعيل رضواني. تهران: دنياي کتاب.
16. انجوي شيرازي، ابوالقاسم (1352) قصه¬هاي ايراني. تهران: اميرکبير.
17. البلاذري (1959) انساب الأشراف. تحقيق محمد حميدالـله. مصر: دارالمعارف.
18. بلعمي، ابوعلي محمدبن‌محمد (1379) تاريخ بلعمي (تکمله و ترجمة تاريخ طبري). به تصحيح محمدتقي بهار. تهران: زوار.
19. بهار، محمدتقي (1337) سبک‌شناسي يا تاريخ تطور نثر فارسي. تهران: پرستو/ اميرکبير.
20. بيهقي، ابوالفضل محمدبن‌حسين (1383) تاريخ بيهقي. تصحيح علي‌اکبر فياض. به‌اهتمام محمدجعفر ياحقي. مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد.
21. جامي، نورالدين عبدالرحمن‌بن‌احمد (1378) نامه¬ها و منشآت جامي. مقدمه و تصحيح عصام‌الدين اورون بايف و اسرار رحمانوف. تهران: ميراث مکتوب.
22. الجزري، عزالدين‌بن‌الاثير (1409) أسد الغابه في معرفه الصحابه. بيروت: دارالفكر.
23. جرفادقاني، ابوالشرف ناصح‌بن‌زفر (1374 ) ترجمة تاريخ يميني. تحقيق جعفر شعار. تهران: علمي و فرهنگي.
24. جهانگيرميرزا (1384) تاريخ نو (حوادث دورة قاجاريه از سال 1240 تا 1267 هجري قمري). به‌اهتمام عباس اقبال. تهران: علم.
25. حکمت، علي¬اصغر (1330) پارسي نغز (ويژة انجمن ايراني سازمان فرهنگي يونسکو). تهران: بي‌نا.
26. خلف تبريزي، محمدبن¬حسين (1342) برهان قاطع. تهران: كتابفروشي ابن¬سينا.
27. دهباشي، علي (1378) برگزيدة آثار سيد محمدعلي جمالزاده. تهران: سخن/ شهاب ثاقب.
28. دهخدا، علي¬اکبر (1382) مقالات دهخدا. به‌کوشش محمد دبيرسياقي. تهران: اخوان خراساني.
29. ذاکري، مصطفي (1381) اِتباع و مهملات در زبان فارسي. تهران: مرکز نشر دانشگاهي.
30. ذهبي، شمس¬الدين محمدبن‌احمد (1413) تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الأعلام. تحقيق عمر عبدالسلام تدمري. بيروت: دارالكتاب العربي.
31. رامپوري، نجم¬الغني¬خان (1396) نهج ¬الادب. تحقيق و تصحيح زهره مشاوري. تهران: سخن.
32. سالور، مسعود و ايرج افشار (1379) روزنامة خاطرات عين السلطنه (قهرمان‌ميرزا سالور). تهران: اساطير.
33. سراج، منهاج (1363) طبقات ناصري: تاريخ ايران و اسلام. تحقيق عبدالحي حبيبي. تهران: دنياي كتاب.
34. سمعاني، ابوسعيد عبدالكريم‌بن‌محمد (م 1382) الأنساب. تحقيق عبدالرحمن‌بن‌يحيي المعلمي اليماني. حيدرآباد: مجلس دائرة¬المعارف العثمانيه.
35. سيوطي، عبدالرحمن‌جلال¬الدين (د.ت) المزهر في علوم اللغه و انواعها. شرحه و ضبطه و صحح و عنون موضوعات محمد احمد جادالمولي. علي محمد البجاوي و محمد ابوالفضل ابراهيم. قاهره: داراحياء الکتب العربيه.
36. شريف¬کاشاني، محمدمهدي (1362) واقعات اتفاقيه در روزگار. به‌کوشش منصوره اتحاديه و سيروس سعدونديان. تهران: تاريخ ايران.
37. شعار، جعفر (1342الف) «بحثي دربارة اِتباع». يغما. سال شانزدهم. شمارة 181: 202-204.
38. ـــــــ (1342ب) «بحثي دربارة اِتباع». يغما. سال شانزدهم. شمارة 182: 278-282.
39. ـــــــ (1342ج) «بحثي دربارة اِتباع». يغما. سال شانزدهم. شمارة 183: 373-376.
40. ـــــــ (1342د) «بحثي دربارة اِتباع». يغما. سال شانزدهم. شمارة 184: 414-420.
41. شفيع طهراني، محمد (1383) مرآت واردات (تاريخ سقوط صفويان، پيامدهاي آن و فرمان‌روايي ملک محمود سيستاني). تهران: ميراث مکتوب.
42. شفيق¬کاظمي، مرتضي (1390) تهران مخوف. تهران: اميد فردا.
43. طباطبايي، علاء¬الدين (1384) «اِتباع». دانشنامة زبان و ادب فارسي. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسي. جلد 1: 203-205.
44. طبري، أبوجعفر محمدبن‌جرير (1378) تاريخ الامم و الملوك. تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم. بيروت: دارالتراث.
45. فرامرزبن‌خدادادبن‌عبدالـله الکاتب الارجاني (1363) سمک عيار. با مقدمه و تصحيح پرويز ناتل خانلري. تهران: آگاه.
46. قمي، حسن‌بن‌محمدبن‌حسن (1361) تاريخ قم. ترجمة حسن‌بن‌علي‌بن‌حسن عبدالملك قمي. تحقيق سيد جلال‌الدين تهراني. تهران: توس.
47. کشاورز، کريم (1345) هزارسال نثر پارسي. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي.
48. گرديزي، ابوسعيد عبدالحي‌بن‌ضحاک (1363) زين الاخبار. به‌اهتمام رحيم رضازاده ملک. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.
49. گيلاني، سيد اشرف¬الدين (1371) کليات جاودانة نسيم شمال. به‌کوشش حسين نميني. تهران: اساطير.
50. نرشخي، ابوبكر محمدبن‌جعفر (1363) تاريخ بخارا. ترجمة ابونصر احمدبن‌محمدبن‌نصر القباوي. تلخيص محمدبن‌زفربن‌عمر. تحقيق محمدتقي مدرس رضوي. تهران: توس.
51. ناصرالدين¬شاه قاجار (1384) روزنامة خاطرات ناصرالدين شاه (از محرم تا شعبان 1306 هجري قمري 1888ميلادي). تصحيح، توضيحات و ويرايش و مقدمة عبدالحسين¬ نوايي و الهام ملک¬زاده. تهران: سازمان اسناد و کتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران.
52. ـــــــ (1385) حکايت پير و جوان. به‌کوشش کوروش منصوري. تهران: مؤسسة مطالعات تاريخ معاصر.
53. ناظم‌الاسلام کرماني، محمدبن‌علي (1390) تاريخ بيداري ايرانيان. تهران: کوشش.
54. محمدبن‌منور، ابي¬سعيد (1376) اسرارالتوحيد في مقامات الشيخ ابي سعيد. با مقدمة علي‌اصغر حلبي. تهران: صفي‌عليشاه.
55. تاريخ سيستان (1366) تحقيق ملك الشعراي بهار. تهران: كلالة خاور.
56. مستوفي ¬قزويني، حمدالـله‌بن‌ابي‌بكربن‌احمد (1364) تاريخ گزيده. تحقيق عبدالحسين نوايي. تهران: اميركبير.
57. مسعودي ابوالحسن علي‌بن‌الحسين (م 1409) مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر. تحقيق اسعد داغر. قم: دارالهجره.
58. مشيري، مهشيد (1379) فرهنگ اِتباع و اِتباع‌سازي. تهران: آگاهان ايده.
59. مراغه¬اي، زين¬العابدين (1383) سياحت¬نامة ابراهيم‌بيک. به‌کوشش سپانلو. تهران: آگه.
60. مروي، محمدکاظم (1364) عالم‌آراي نادري. تصحيح و مقدمه و حواشي محمدامين رياحي. با مقدمة ميکلوخو ماکلاي. ترجمة عنايت¬الـله رضا. تهران: زوار.
61. موريه، جيمز (1351) سرگذشت حاجي باباي اصفهاني در ايران. ترجمة ميرزاحبيب اصفهاني. به‌کوشش يوسف رحيم‌¬لو. آذربايجان شرقي: حقيقت.
62. الميداني، ابي¬الفضل‌احمدبن‌محمد (1379ق) مجمع‌الامثال. تحقيق محمد محيي‌الدين عبدالحميد. مصر: مطبعة سعادة.
63. ميرزادة عشقي، محمدرضا (1357) کليات مصور ميرزادة عشقي. تأليف و نگارش علي¬اکبر مشيرسليمي. تهران: اميرکبير.
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA


XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Karimi Ghahi M. Reduplication in Persian Language and Literature. دوفصلنامه زبان و ادبيات فارسی. 2019; 26 (85) :115-134
URL: http://jpll.khu.ac.ir/article-1-3398-fa.html

کریمی قهی منصوره. اِتباع در زبان و ادب فارسی. دوفصلنامه زبان و ادبیات فارسی. 1397; 26 (85) :115-134

URL: http://jpll.khu.ac.ir/article-1-3398-fa.html



سال 26، شماره 85 - ( 11-1397 ) برگشت به فهرست نسخه ها
دوفصلنامه زبان و ادبیات فارسی Half-Yearly Persian Language and Literature
Persian site map - English site map - Created in 0.15 seconds with 32 queries by YEKTAWEB 3925