:: جلد 32، شماره 96 - ( 2-1403 ) ::
جلد 32 شماره 96 صفحات 208-183 برگشت به فهرست نسخه ها
بررسی، تحلیل و نقد نظریه مجاز
احمد رضایی*
دانشگاه قم ، a-rezaei@qom.ac.ir
چکیده:   (23361 مشاهده)
مجادلات کلامی بسیار در میان نحله­های اسلامی، به­ویژه اشاعره و معتزله، و مواجهه آنها با اصل بلاغت به جایی رسید که برخی از متکلمان وجود مجاز در قرآن را انکار کردند. علاوه‌بر آثار کلامی، این مقوله شاکلۀ کتاب­های بلاغی را نیز به خود اختصاص داد. به­خصوص از روزگار سکاکی، گویا گرانیگاه مباحث مربوط به مجاز از آثار کلامی به آثار بلاغی منتقل شد. مباحث اصلی در این آثار بر سر تعریف مجاز و حقیقت، کیفیت شناخت این‌دو، انواع مجاز و... بوده است. می­توان گفت اساس بسیاری از این مجادلات یا مشکل اصلی آنها توجه به یکی از جنبه­ها و غلفت از دیگر جنبه­های این موضوع بوده است. به­نظر می­رسد علی­رغم کوشش­ها و نکته­سنجی­های محققان مختلف در این آثار، به‌دلیل آمیختگی قلمروهای مختلف در این موضوع، پژوهش­های امروزی حوزۀ مجاز کمتر به تحقیقات پیشین پرداخته‌اند. در پژوهش حاضر، ضمن بررسی سیر مطالعات مجاز در کلام و آثار بلاغی مختلف، به‌شیوه تحلیلی‌ـ‌توصیفی، این موضوع از چشم­اندازهای مختلف تحلیل و نقد شده است. ماحصل پژوهش نشان می­دهد واژۀ محوری، درهم‌آمیختن قلمروهای مختلف، مباحث انتزاعی کلامی، تقسیم‌بندی­های غیرضرور، بی­توجهی به جنبۀ کاربردی زبان، هم­پوشانی گونه­های مجاز و تکرار مطالب، مشکلات اساسی تحقیقاتی از این دست بوده است. درکنار این مسائل، باید از بی‌توجهی به نکته­سنجی­های دانشمندانی مانند جرجانی و خطیب قزوینی نیز یاد کرد. به­نظر می­رسد اگر به جنبه‌های اطلاع­رسانی، کاربردشناسی و زمینۀ متن توجه کنیم، بسیاری از نابسامانی­های تشخیص معنایی مجاز حل خواهد شد. ازسوی‌دیگر، تقسیم این مقوله به مجاز مرسل و مرکب و اندک قلمروهایی که در ذیل این‌دو قرار می­گیرد، ما را از دیگر دسته­بندی­ها بی­نیاز خواهد کرد.
 
واژه‌های کلیدی: مجاز، بلاغت، کلام، تحلیل، نقد
متن کامل [PDF 867 kb]   (1094 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: فنون بلاغی
فهرست منابع
1. ابوزید، نصرحامد (1391). رویکرد عقلانی در تفسیر قرآن. ترجمة احسان موسوی خلخالی. تهران: نیلوفر.
2. ارسطو (۱۳۹۸). خطابه. ترجمۀ اسماعیل سعادت. تهران: هرمس.
3. افراسیابی، غلامرضا و همکاران (۱۳۸۵). جستار دربارۀ مجاز مرسل. علوم اجتماعي و انساني دانشگاه شيراز. دورة بيست‌وپنجم. شمارۀ 3 (پياپي 48): ۱-۱۶.
4. بالو، فرزاد؛ عباسی، حبیب‌الله (1389). کلام‌محوری در ادب پارسی. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال هجدهم. شمارة 6.: 7-39.
5. براتی، مرتضی (1397). طبقه بندی استعاره از دیدگاه جرجانی. زبان و ادبيات فارسي دانشگاه خوارزمی. سال بيست‌وششم. شمارة ٨٤ : 7-29.
6. بوذری، امیر (1390). نظرية انكار مجاز در بلاغت اسلامي. نقد ادبی. سال چهارم. شمارۀ 14: 7-29.
7. تاج¬اﻟﺤﻼوى، ﻋﻠﻲ‌ﺑﻦ‌ﻣﺤﻤﺪ (بی¬تا). دﻗﺎﻳﻖ‌اﻻﺷﻌﺎر. ﺗﺼﺤﻴﺢ و ﺣﺎشیۀ ﻣﺤﻤﺪﻛﺎﻇﻢ اﻣﺎم. تهران: داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.
8. تفتازانی، سعدالدین مسعودبن‌عمر (1416). مختصرالمعانی. قم: دارالفکر.
9. تفتازانی، سعدالدین‌مسعودبن‌عمر (1376). شرح المختصر. قم: دارالحکمه.
10. تفتازانی، سعدالدین‌مسعودبن‌عمر (1387). شرح المختصر. قم: کتبی نجفی.
11. تقوی، سیدنصرالله (۱۳۱۷). هنجار گفتار. تهران: چاپخانة مجلس.
12. جرجانی، عبدالقاهر (۱۳96). اسرارالبلاغه. ترجمۀ جلیل تجلیل. تهران: دانشگاه تهران.
13. جرجانی، عبدالقاهر (1412). أسرارالبلاغه. المصحح محمود محمد شاکر. جده: دارالمدني.
14. حسینی نیشابوری، عطاءالله محمود (1384). بدایع¬الصنایع. مقدمه و تصحیح رحیم مسلمانیان قبادیانی. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
15. الخفاجی الحلبی، ابومحمد عبدالله‌بن‌محمد‌بن‌سعيد‌بن‌سنان (1427). سرالفصاحه. داود غطاشه الشوابکه. اردن: دارالفکر.
16. دینوری، ابومحمد عبدالله‌بن‌مسلم‌بن‌قتيبه (۱۹۷۳). تأويل مشكل¬القرآن. شرح احمد صقر. بیروت: دارالتراث.
17. رازی، ﺷﻤﺲ¬اﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ‌ﺑﻦ‌ﻗﻴﺲ (1388). اﻟﻤﻌﺠﻢ ﻓﻰ ﻣﻌﺎﻳﻴﺮ اﺷﻌﺎر اﻟﻌﺠﻢ. به‌کوشش ﺳﻴﺮوس ﺷﻤﻴﺴﺎ. تهران: علم.
18. رازی، شمس¬الدین (1373). المعجم فی معاییر اشعار العجم. به‌کوشش سیروس شمیسا. تهران: فردوس.
19. رامی تبریزی، شرف¬الدین حسن‌بن‌محمد (1385). حقايق الحدائق. تصحیح سید محمدکاظم امام. تهران: دانشگاه تهران.
20. رجایی، محمدخلیل (1392). معالم¬البلاغه. شیراز: دانشگاه شیراز.
21. سارلی، ناصرقلی؛ سعادت‌درخشان، فاطمه (1389). دوره¬بندي تاریخ دانش بلاغت فارسی. نقد ادبی. سال سوم. شمارة 10: 7-33.
22. سکاکی، یوسف‌بن‌ابی‌بکر (بی¬تا). مفتاح¬العلوم. قم: کتابخانۀ ارومیه.
23. سکاکی، یوسف‌بن‌ابی‌بکر (۱۴۰۷). مفتاح‌العلوم. عبدالحميد الهنداوي بیروت: دارالکتب العلمیه.
24. ﺷﻔﻴﻌﻲﻛﺪﻛﻨﻲ، ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ (1372). ﺻﻮرﺧﻴﺎل در ﺷﻌر ﻓﺎرﺳﻲ. تهران: آگاه.
25. شمیسا، سیروس (1387). بیان. تهران: میترا.
26. شمیسا، سیروس (1393). بیان. تهران: میترا.
27. صفوی، کورش (1396). استعاره. تهران: علمی.
28. صفوی، کورش (1383). از زبان‌شناسی به ادبیات. جلد دوم: شعر. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
29. طبانه، بدوی (1393هـ. ق). البیان العربی. بیروت: دارالعوده.
30. طبانه، بدوی (۱۹۸۶). البیان العربی. بیروت: دارالعوده.
31. العسکری، ابوهلال الحسن‌بن‌عبدالله‌بن‌سهل (۲۰۰۶). الصناعتین. علي محمد البجاوي و محمد ابوالفضل ابراهيم. بیروت: المكتبه العنصريه.
32. غلامرضایی، محمد (۱۳۹۲). مجاز از دیدگاه بلاغت. مطالعات زبانی و بلاغی. شمارة ۸: ۱۴۱-۱۶۸.
33. فتوحی، محمود (1386). نگاهی انتقادی به مبانی نظری و روش‌های بلاغت سنّتی. ادب‌پژوهی. دورة اول. شمارة 3: 9-37.
34. قزوینی، جلال¬الدین محمد¬بن‌عبدالرحمن‌بن¬عمر (1989). الایضاح فی علوم البلاغه. محقق محمد منعم خفاجی. قاهره: المکتبه التوفیقه.
35. قزوینی، جلال¬الدین محمد¬بن‌عبدالرحمن‌بن¬عمر (۲۰۰4). الایضاح فی علوم البلاغه. علی بوملحم. بیروت: دارالمکتب الهلال.
36. قیروانی، ابوعلى حسن‌بن‌رشیق (1421). العمده فی محاسن الشعر و آدابه و نقده. بیروت: مکتبه الهلال.
37. قیروانی، ابوعلى حسن‌بن‌رشیق (1981). العمده فی محاسن الشعر و آدابه. محمد محيي‌الدين عبدالحميد‌. بیروت: دارالجيل.
38. گرکانی، حاج محمدحسین شمس¬العلما ( ۱۳۷۷). ابدع¬البدایع. تبریز: احرار.
39. ﻣﺎزﻧﺪراﻧﻲ، ﻣﺤﻤﺪﻫﺎدى‌بن‌محمدصالح (1376). اﻧﻮاراﻟﺒﻼﻏﻪ. ﺑﻪ‌ﻛﻮﺷﺶ ﻣﺤﻤﺪﻋﻠﻲ ﻏﻼﻣﻲﻧﮋاد. تهران: ﻣﺮﻛﺰ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻗﺒﻠﻪ با همکاری میراث مکتوب.
40. ناشر، عبدالحسین (۱۳۷۳). دررالادب. تهران: هجرت.
41. همایی، جلال¬الدین (1373). معانی و بیان. به‌کوشش ماهدخت همایی. تهران: هما.
42. Aboozeid, Nasr Hāmed (2012). A Rationla Approach to Interpriting to Quran, Teranslated by Ehsan Moosavi khalkhāli. Tehran: Niloofar [In Persian]
43. Afrāsiābi, Gholām Rezā, et al (2006). An Inquiry about Metonymy, Journal of Social Sciences and Humanities, Shiraz University,20, 3 (48):1-16 [In Persian]
44. Aristotle (2019). Rhetorique. Translated by Esmail Saādat. Tehran: Hermes. [In Persian]
45. Askari, Aboo Helāl (2006). Alsanāatyain. by Ali Mohammad Albjavi and Mohammad Abolfazl Ebrāhim. Beyroot: Maktaba Onsoriya. [In Arabic]
46. Bāloo, Farzād; Abbāsi, Habib (2010). Logocentricm in the Persian literature. Persian Language and Literature of Kharazmi University, 18 (68): 7-39. [In Persian]
47. Boozari, Amir (2011). Theory of Metonymy in Islamic Rhetoric, Literary Critisism, 4(14):1-29. [In Persian]
48. Barāti, Mortezā (2018). Classification of Metaphors from Jorjani's Viewpoint. Persian Language and Literature of Kharazmi University, 26 (84):7-29. [In Persian]
49. Dinevari, Aboo Mohammad (1973). Ta'vil-o Moshkel Al-Qoran. by Ahmad Saghar. Beyroot: Dar Al-Torās. [In Arabic]
50. Fotoohi, Mahmood (2007). A Critical Look on the Theoretical Principles and Methods of Traditional Rhetoric, Literary Studies, 2(3):9-37. [In Persian]
51. Ghazvini, Jalāl Al-Din Mohammad (1989). Al-Izāh fi Oloom Al-Balāgha. by Mohammad Mon'em Khafāji, Ghāhereh: Maktaba Al-Towfigha. [In Arabic]
52. Ghazvini, Jalāl Al-Din Mohammad (2004). Al-Izāh fi Oloom Al-Balāgha. by Ali boo Molhem. Beyroot: Dar Al-Maktaba Al-Helāl. [In Arabic]
53. Ghirvāni, ibn-Rashigh (1981). Al Omdeh fi Mahāsen al-she'r va adab. by Mohammad Mohyi-Aldin Abdal Hamid. Beyroot: Dar Aljil. [In Arabic]
54. Gholām Rezāyi, Mohammad (2013). Metonymy Basted on the Prespective of Rhetoric. Linguistic and Rhetorical Studies, 8(14):1-168. [In Persian]
55. Garakāni, Hāj Mohammad Hossein Shams Al-Olamā (1998). Abda Al- Badaye. Tabriz: Ahrār. [In Persian]
56. Homāyi, jalāl Al-Din (1994). Rhetorics. by Mahdokht Homāyi. Tehran: Homā. [In Persian]
57. Hosseini Neyshāboori, Ataollāh Mahmood (2005). Badāye' Al-Sanāye'. by Rahim Mosalmāniān Ghobādiāni. Tehran: Afshār Foundation. [In Persian]
58. Jorjāni, Abd Al-Ghahhār (2017). Asrār Al-Balāgha. By Mahmood Mohammad Shāker. Jadda: Dar Al-Madani. [In Arabic]
59. Jorjāni, Abd Al-Ghahhār (2017). Asrār Al-Balāgha. Translated by Jalil Tajlil. Tehran: Tehran University. [In Persian]
60. Khafāji Al Halabi, Aboo Mohammad (2006). Serr Al Fasāha. By Dāvood Ghatāsheh Al-Shavābeka. Jordan: Dar Al-fekr. [In Arabic]
61. Mazandarāni, Mohammad Hādi Ibn Mohammad Sāleh (1997). Anvār Al-Balāgha. by Mohammad Ali Gholāmi Mojāhed. Tehran: Ghebleh and Mirās-e Maktoob. [In Persian]
62. Nāsher, Abd Al-Hossein (1994). Dorar Al-Adab. Tehran: Hejrat. [In Persian]
63. Rajāyi, Mohammad Khalil (2013). Ma'ālem Al-Balāgha. Shirāz: Shiraz: Shiraz University. [In Persian]
64. Rāmi Tabrizi, Sharaf Al-Din Hossein Ibn-e Mohammad (2006). Haghāyegh Al-Hadā'egh. By Seyyed Mohammad Kāzem Imām. Tehran: Tehran University [In Persian]
65. Rāzi, Shams Al-Din (1994). Al-Mo'jam fi Ma'āyir-e Ash'āre Al-Ajam. by Syrous Shamisā. Tehran: Ferdows. [In Persian]
66. Safavi, Kourosh (2004). From Linguistics to Literature. 2th Volume. Tehran: Research Institute of Islamic Culture and Art. [In Persian]
67. Safavi, Kourosh (2017). Metaphor. Tehran: Elmi. [In Persian]
68. Sakkāki, Yousof Ibn-e Abibakr (N. D). Meftah Al-Oloom. Qom: Urmia Library. [In Arabic]
69. Sakkāki, Yousof Ibn-e Abibakr (1986). Meftah Al-Oloom. by Abdolhamid Alhendavi. Beyroot: Dar Al-kotob Al-Elmiah. [In Arabic]
70. Sārli, Nāser Gholi, Sa'ādat Derakhshān Fātemeh (2010). Periodizing History of Persian Rhetorics. Literary Criticism, 3 (10): 7-34. [In Persian]
71. Shafi'ee Kadkani, Mohammad Reza (1993). Imaginery Images in Persian Poetry. Tehran: Āagāh. [In Persian]
72. Shamisā, Syrous (2008). Rhetorics: Mitrā. [In Persian]
73. Tabāneh, Badavi (2014). Al-Bayān Al-Arabi. Beyroot: Dar Al-Owoda. [In Arabic]
74. Tabāneh, Badavi (1986). Al-Bayān Al-Arabi. Beyroot: Dar Al-Owoda. [In Arabic]
75. Taftāzāni, S'ad Al-Ddin Masoud Ibn-e Omar (1997). Sharh-e Al-Mokhtasar. Qom: Dar Al-Hekma. [In Arabic]
76. Taftāzāni, S'ad Al-Ddin Masoud Ibn-e Omar (1995). Mokhtasar Al-Ma'āni. Qom: Dar Al-Fekr. [In Arabic]
77. Taghavi, Seyyed Nasrollāh (1938). The Norm of Speech. Tehran: Majles Printing House. [In Persian]
78. Tāj Al-Halāvy, Ali Ibn-e Mohammad (N. D). Daghā'egh Al-Asha'ār. By Mohammad Kāzem Imām.Tehran: Tehran University. [In Persian]



XML   English Abstract   Print



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
جلد 32، شماره 96 - ( 2-1403 ) برگشت به فهرست نسخه ها