:: جلد 33، شماره 98 - ( 3-1404 ) ::
جلد 33 شماره 98 صفحات 272-239 برگشت به فهرست نسخه ها
بررسی کارکرد و تحول حماسه در رمان‌های تاریخی از 1284 تا 1332 شمسی
حسن شهریاری*1 ، کیانوش بیرانوند2
1- دانشگاه قم، قم، ایران؛ دبیر گروه ایران‌شناسی سازمان سمت ، hasanshahriari@samt.ac.ir
2- دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده:   (3610 مشاهده)
داستان‌ها و اندیشه‌های حماسی ظرفیت‌هایی دارد که بخشی از آن جنبش‌های مقاومت انقلابی و رهایی‌بخش را تغذیه می‌کند و پاره‌ای دیگر در خدمت نظام‌های ضدبشری و دیکتاتوری و انواع بنیادگرایی درمی‌آید. ظرفیت حماسی داستان‌های ایرانی، به‌اقتضای هردوره، گاه درقالب منظومه‌های حماسی، گاه در لابه‌لای صفحات آثار تاریخی و گاه درقالب رمان‌ها و داستان‌های تاریخی ظهور یافته است. رمان تاریخی، به‌مثابه یکی از انواع ادبی نو‌ظهور در دوره قاجار، پیوستگی عمیقی با روایات و اندیشه‌های حماسی دارد و نویسندگان با اهداف و شیوه‌های گوناگون از آن بهره برده‌اند؛ بنابراین، انجام پژوهشی با هدف بررسی اهداف نویسندگان، چگونگی کاربرد و حتی تحولات راه‌یافته به حماسه و اندیشه‌های حماسی در این آثار ضروری است. یافته‌های پژوهش حاضر، که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و مقایسه‌ای به‌دست آمد، به این شرح است: 1. در رمان‌های تاریخی دوره نخست (1300-1284)، با توجه به خطر نابودی هویت ایرانی دربرابر بیگانگان، نویسندگان با نگاهی آموزشی درپی ترویج اندیشه‌های حماسی برای ایجاد روحیه مقاومت، اتحاد و دفاع از سرزمین بوده‌اند؛ 2. در آثار دوره دوم (1320-1300)، عنصر حماسه چون ابزاری در خدمت دربار و بیان اندیشه‌های ملی‌گرایانه پهلوی اول قرار دارد؛ 3. دوره سوم (1332-1320)، تحت‌تأثیر ورود متفقین به ایران و تزلزل دربار، اندیشه‌های حماسی دچار رکود می‌شود و داستان‌ها و قهرمانان عیار جای اندیشه‌های حماسی و پهلوانان حماسی را می‌گیرند.
 
واژه‌های کلیدی: حماسه، رمان‌تاریخی، شاهنامه، عیاری، دوره قاجار
متن کامل [PDF 340 kb]   (532 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: سایر
فهرست منابع
1. آبراهامیان، یرواند (1383). ایران بین دو انقلاب. ترجمة احمد گل‌محمدی. تهران: نی.
2. آدمیت، محمدحسین (1354). دلیران تنگستانی. چاپ هفتم. تهران: شرکت نسبی اقبال و شرکا.
3. آرین‌پور، یحیی (1372). از صبا تا نیما. تهران: زوار.
4. آزاد همدانی، علی‌محمد (1313). عشق و ادب. تهران: چاپخانة اتحادیه.
5. آژند، یعقوب (1363). ادبیات نوین ایران (از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی). تهران: امیرکبیر.
6. اسلامی‌ندوشن، محمدعلی (1376). یا مرگ یا تجدد. تهران: شرکت سهامی انتشار.
7. اسداللهي، الله شكر (1384). بازيافت اسطوره در رمان نو. چاپ دوم. تهران: سمت.
8. امانت، عباس (1377). پورخاقان و اندیشة بازیابی تاریخ ملی ایران: جلال‌الدین‌میرزا و نامة خسروان. ایران‌نامه. شمارة 65: 18-24.
9. امن‌خانی، عیسی؛ علی‌مددی، مونا (1393). فردوسی و گفتمان مدرن ایرانی (شاهنامة فردوسی و نقش آن در تکوین هویت ملی ایرانیان در دورة معاصر). جستارهای نوین ادبی. شمارة 185: 65-88.
10. بزرگ‌بیگدلی، سعید؛ قاسم‌زاده، سیدعلی (1389). عمده‌ترین جریان‌های رمان‌نویسی معاصر در انعکاس روایت‌های اسطوره‌ای. مطالعات داستانی. سال اول. شمارة 1: 51-77.
11. بزرگ‌بیگدلی و همکاران (1399). تحلیل نمودهای اسطوره‌ای در رمان‌های معاصر فارسی از سال1340 تا 1357 با تأکید بر رمان سووشون. روایت‌شناسی. سال چهارم. شمارة 7: 53-79.
12. بدیع، میرزا حسن‌خان (1299). داستان باستان. تهران: تمدن.
13. بهار، محمدتقی (1383). دیوان اشعار. متن کامل. جلد 1و2. تهران: آزادمهر.
14. پارسانسب، محمد (1381). سیر و نقد و تحلیل رمان‌های تاریخی فارسی 1284 تا 1332. تهران: چشمه.
15. جلالی، علی (1321). در راه نجات میهن. تهران: پاریزی.
16. جوینی، عطاملک (1394). تاریخ جهانگشا. تصحیح حبیب‌الله عباسی و ایرج مهرکی. چاپ چهارم. تهران: زوار.
17. خالقی‌مطلق، جلال (1374). کیخسرو و کوروش. مجلة ایرانشناسی. سال هفتم. شمارة 25: 158-170.
18. خسروی، میرزامحمدباقر (1385). شمس و طغرا. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.
19. رحیم‌زاده، علی‌اصغر (1396). شهربانو. مشهد: داریوش.
20. رشیدیان، بهزاد (1370). بینش اساطیری در شعر معاصر فارسی. تهران: گستره.
21. رضایی‌عصار، سیدجواد (1390). بازنمایی مؤلفه‌های هویت ملی در رمان‌های تاریخی از 1284 تا 1300 خورشیدی، پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه هرمزگان.
22. روستا، امید؛ روستا، داوود (1399). وطن و احساس تعلق به آن در نثر ادبی دورة پهلوی اول و دوم. پژوهشنامة اورمزد. شمارة 50: 122-137.
23. زرین‌کوب، عبدالحسین (1388). جستجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
24. سادات‌بیدگلی، سید محمود (1398). تبعید ایلات و عشایر در دورة رضاشاه. پژوهش‌های تاریخی. سال پنجاه‌وپنجم. شمارة 3: 87-104.
25. سالور، حسینقلی میرزا (1311). جفت پاک. تهران: مطبعة باقرزاده.
26. سپانلو، محمدعلي (1381). نويسندگان پيشرو در ايران. چاپ ششم. تهران: نگاه.
27. سپهران، کامران (1396). رد پای تزلزل (رمان تاریخی ایران 1300-1320). تهران: شیرازه.
28. سلیمانی، محسن (1374). رمان چیست؟. تهران: نی.
29. شاه‌حسینی، ناصرالدین (1328). شراره‌های خاموش‌شده. تهران: سهامی چاپ.
30. شهریاری، حسن (1403). تحول در کارکرد اسطوره و حماسه در کتاب‌های تاریخی عهد مغول و ایلخانی. ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. دورة بیستم. شمارة 77: 99-130.
31. شین‌پرتو، علی (1332). قهرمان ایرانشهر. تهران: کانون انتشارات مزدا.
32. صفا، ذبیح‌الله (1396). حماسه‌سرایی در ایران. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
33. ‌صنعتی‌زاده، عبدالحسین (1305). مانی نقاش. تهران: کتابخانه خیام.
34. ‌صنعتی‌زاده، عبدالحسین (1312). سلحشور. تهران: مطبعة دانش ناصریه.
35. ‌صنعتی‌زاده، عبدالحسین (1313). رستم در قرن بیست‌ودوم. تهران: چاپخانة مرکزی.
36. ‌صنعتی‌زاده، عبدالحسین (1390). دامگستران. تهران: بی‌نا.
37. عظیمی، فخرالدین (1372). بحران دموکراسی در ایران. جلد1. تهران: البرز.
38. فخرایی، ابراهیم (1377). گیلان در قلمرو شعر و ادب. تهران: جاویدان.
39. فردوسی، ابوالقاسم (1394). شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. چاپ دوم. تهران: سخن.
40. فروغی، محمدعلی (1312). مقام ارجمند فردوسی. ارمغان. سال چهاردهم. شمارة 11: 745-759.
41. کاردگر، یحیی؛ شهریاری، حسن (1399). بازنمایی اسطوره‌های ایرانی در کتاب‌های تاریخی فارسی. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی، دورة بیست‌وهشتم. شمارة 34: 255-277.
42. کسروی، احمد (1378). در پیرامون ادبیات. تهران: فردوس.
43. کمالی، حیدرعلی (1394). لازیکا. با مقدمه و تحلیل محمدپارسانسب. تهران: تمدن علمی.
44. کوبیچکو (1351). نثر فارسی در دورة سلطنت رضاشاه بزرگ. ترجمة جهانگیر فکری ارشاد. وحید. شمارة 100: 68-80.
45. کیانی، نسترن (1392). بررسی تحول مفاهیم اسطوره‌ای در چهار رمان فارسی: بوف‌کور، شازده‌احتجاب، سمفونی مردگان، و جای خالی سلوچ. پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی. واحد تهران مرکز. دانشکدة هنر و معماری.
46. لوكاچ، گئورگ (1388). رمان تاريخي. تهران: ثالث.
47. مدنی، سیدجلال‌الدین (1386). تاریخچة تحزب در ایران. زمانه. شمارة 66: 12-17.
48. مقصودی، مجتبی (1390). تحولات سیاسی و اجتماعی ایران. تهران: روزبه.
49. ملکم، سرجان (1380). تاریخ کامل ایران. ترجمة میرزا اسماعیل حیرت. تهران: افسون.
50. میرعابدینی، حسن (1387). سير تحول ادبيات داستاني و نمايشي از آغاز تا1320. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسي.
51. ميرعابديني، حسن (1386). صدسال داستان نويسي ايران. چاپ چهارم. تهران: چشمه.
52. نثری، همدانی، موسی (1398). عشق و سلطنت. تهران: آوای مهدیس.
53. نیکوبخت، ناصر؛ زارع، غلامعلی (1385). وطن در شعر مشروطه. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. شمارة 54 و 55: 11-149.
54. نوربخش، جواد (1381). در بهشت صوفیان. چاپ دوم. تهران: یلداقلم.
55. همایون‌فرخ، عبدالرحیم (1388). بابک، افشین و مازیار. تهران: همگام با هستی.
56. همدانی، شیخ رشیدالدین فضل‌الله (1373). جامع‌التواریخ. تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی. تهران: البرز.
57. Âbrâhâmiân, Yarâvand (2004). Iran Between Two Revolutions. Trans. Ahmad Golmohammadi. Tehran: Ney. [In Persian]
58. Âdamiat, Mohammad Hossein (1975). Delīrân-e Tangestânī (The Braves of Tangestan). 7th Ed. Tehran: Eqbâl va Šorakâ. [In Persian]
59. Ârianpoor, Yahyâ (1993). From Sabâ to Nimâ. Tehran: Zavvâr. [In Persian]
60. Âzâd Hamedani, Ali Mohammad (1934). Love and Literature. Tehran: Čâpxâneh-ye Ettehâdieh. [In Persian]
61. žand, Yaqūb (1984). Modern Iranian Literature (From the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution)). Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
62. Asadollâhi, Allâhšokr (2005). Myth Retrieval in the New Novel. 2nd ed. Tehran: SAMT. [In Persian]
63. Amânat, Abbâs (1998). The Son of Xâqân and the Idea of Retrieving Iran's National History: Jalal al-Din Mirza and the Book of Kings. Īrân Nâme, no. 65: PP. 18-24. [In Persian]
64. Amanxâni, Īsâ; Alimadadi, Monâ (2014). Ferdowsi and the Modern Iranian Discourse (Ferdowsi's Šâhnâmeh and its Role in the Formation of Iranian National Identity in the Contemporary Era. Jostârhâ-ye Novīn-e Adabī, no. 185: PP. 65-88. [In Persian]
65. Azīmī, Faxrroddīn (1993). Crisis of Democracy in Iran. Vol. 1. Tehran: Alborz. [In Persian]
66. Badī', Mīrzā Hasan Xān (1920). Ancient Story. Tehran: Tamaddon. [In Persian]
67. Bahâr, Mohammad Taqī (2004). Collection of Poems. Full text. Vol. 1&2. Tehran: Âzâdmehr. [In Persian]
68. Bozorg Beygdelī et al. (2020). An Analysis of Mythic Characteristics in Contemporary Persian Novels from 1340 to 1357 with Emphasis on Sawvashoon. Narrative Studies, 4th year, no. 7: PP. 53-79. [In Persian]
69. Bozorg Beygdelī, Sa'īd; Qâsemzâde, Seyed Alī (2010). The Most Main Contemporary Novel Writing Flows in Reflection of Mythological Narratives. Motāle'āt-e Dāstānī, 1st year, no. 1: PP. 51-77. [In Persian]
70. Eslâmī Nodūšan, Mohammad Ali (1997). Either Death or Modernity. Tehran: Šerkat-e Sahâmi-e Entešâr. [In Persian]
71. Faxrâ'ī, Ebrâhīm (1998). Gilan in the Realm of Poetry and Literature. Tehran: Jâvīdân. [In Persian]
72. Ferdowsī, Abolqâsem (2015). Šâhnâmeh. Corrected by Jalāl Xâleqī Motlaq. 2nd Ed. Tehran: Soxan. [In Persian]
73. Forūqī, Mohammad Alī (1933). The Esteemed Position of Ferdowsi. Armaqān, 14th year, no. 11: PP. 745-759. [In Persian]
74. Hamedânī, Šeyx Rašīdoddīn Fazlollāh (1994). Compendium of Chronicles. Corrected by Mohammad Rowšan and Mostafâ Mūsavī. Tehran: Alborz. [In Persian]
75. Homâyūnfarrox, Abd al-Rahīm (2009). Babak, Afshin, and Maziyâr. Tehran: Hamgâm bâ Hastī. [In Persian]
76. Jalâlī, Alī (1942). On the Path to Saving the Homeland. Tehran: Pârīzī. [In Persian]
77. Joveynī, Atâmalek (2015). Târix-e Jahângošâ. Corrected by Habībollâh Abbâsī and Īraj Mehrakī. 4th ed. Tehran: Zavvâr. [In Persian]
78. Kamâlī, Heydar Alī (2015). Lazika. With an introduction and analysis by Mohammad Pârsânasab. Tehran: Tamaddon-e Elmī. [In Persian]
79. Kasravī, Ahmad (1999). About Literature. Tehran: Ferdows. [In Persian]
80. Kiânī, Nastaran (2013). An Examination of the Evolution of Mythical Concepts in Four Persian Novels: The Blind Owl, Prince Ehtejab, Symphony of the Dead, and The Empty Place of Saluč. M.A. thesis, Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Faculty of Art and Architecture. [In Persian]
81. Kūbīčkū (1972). Persian Prose during the Reign of The Great Reza-Šâh. Trans. Jahângīr Fekrī Eršād. Vahīd, no. 100: PP. 68-80. [In Persian]
82. Lukács, György (2009). The Historical Novel. Tehran: Sāles. [In Persian]
83. Madanī, Seyed Jalâl al-Dīn (2007). History of Parties in Iran. Zamâne, PP. 12-17. [In Persian]
84. Malkom, Sir Jân (2001). The Complete History of Iran. tr. Mīrzâ Esmâ'īl Heirat. Tehran: Afsūn. [In Persian]
85. Maqsūdī, Mojtabâ (2011). Political and Social Transformations in Iran. Tehran: Roozbeh. [In Persian]
86. Mīrâbedīnī, Hasan (2007). One Hundred Years of Iranian Story Writing. 4th Ed. Tehran: Češmeh. [In Persian]
87. Mīrābedīnī, Hasan (2008). The Evolution of Narrative and Dramatic Literature from the Beginning to 1941. Tehran: Farhangestân-e Zabân va Adab-e Fârsī. [In Persian]
88. Nasrī Hamedâni, Mūsâ (2019). Love and Sovereignty. Tehran: Âvâ-ye Mahdīs. [In Persian]
89. Nourbaxš, Javâd (2002). In the Paradise of Sufis. 2nd Ed. Tehran: Yaldā-ye Qalam. [In Persian]
90. Pârsânasab, Mohammad (2002). The Course, Critique, and Analysis of Persian Historical Novels from 1905 to 1953. Tehran: Češmeh. [In Persian]
91. Rahīmzâde, Alī Asqar (2017). Šahrbānū. Mašhad: Dâryūš. [In Persian]
92. Rašīdīân, Behzâd (1991). Mythical Insight in Contemporary Persian Poetry. Tehran: Gostareh. [In Persian]
93. Rezâyī Assâr, Seyed Javâd (2011). Representation of National Identity Components in Historical Novels from 1905 to 1921. M.A. thesis, Hormozgân University, Faculty of Literature and Humanities. [In Persian]
94. Roostâ, Omīd; Roostâ, Dâvūd (2020). Homeland and the Feeling of Belonging in Literary Prose of the First and Second Pahlavi Periods. Pažūhešnāme-ye Ormazd, no. 50: PP. 122-137. [In Persian]
95. Sâdât Bīdgolī, Seyyed Mahmūd (2019). Analysis of the exile of the tribes and tribes during the Reza Šâh era, Historical Researches, 55th year, no. 3: PP. 87-104. [In Persian]
96. Safā, Zabīhollâh (2017). Epic Poetry in Iran. 5th ed. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
97. San'atīzâde, Abd al-Hossein (1926). Mani the Painter. Tehran: Ketâbxâne-ye Xayyâm. [In Persian]
98. San'atīzâde, Abd al-Hossein (1933). The Warrior. Tehran: Matba'e-ye Dâneš-e Nâserīeh. [In Persian]
99. San'atīzāde, Abd al Hossein (2011). The Trappers. Tehran: Bī Nā. [In Persian]
100. Sepanlū, Mohammad Alī (2002). Pioneer Writers in Iran. 6th Ed. Tehran: Negâh. [In Persian]
101. Sepehrân, Kâmrân (2017). The Footprint of Instability (Iranian Historical Novel 1921-1941). Tehran: Šīrâze-ye Ketâb-e Mâ. [In Persian]
102. Soleymânī, Mohsen (1995). What is a Novel? Tehran: Ney. [In Persian]
103. Šâh Hosseynī, Nâseroddīn (1949). Extinguished Sparks. Tehran: Sahâmī Čâp. [In Persian]
104. Šīnparto, Alī (1953). Hero of Irânšahr. Tehran: Kânūn-e Entešârât-e Mazdâ. [In Persian]
105. Xâleqī Motlaq, Jalâl (1995). Key Xosrow and Kūroš. Iranian Studies, 7th year, no. 25: PP. 158-170. [In Persian]
106. Xosravī, Mīrzâ Mohammad Bâqer (2006). Šams and Toqarâ. Tehran: Vezârat-e Farhang va Eršād. [In Persian]
107. Zarrīnkūb, Abdol Hossein (2009). Research in Iranian Mysticism. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]



XML   English Abstract   Print



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
جلد 33، شماره 98 - ( 3-1404 ) برگشت به فهرست نسخه ها