[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 28، شماره 89 - ( 9-1399 ) ::
جلد 28 شماره 89 صفحات 131-156 برگشت به فهرست نسخه ها
نگاهی تازه به بن‌مایۀ «جام» در دیوان حافظ
حسین حسن رضائی*
دانشگاه فرهنگیان ، hosein_rezaie5@yahoo.com
چکیده:   (391 مشاهده)

 برخی کلمات و ترکیبات در دیوان حافظ هست که توجه دقیق به آنها ما را به دنیای شعر و اندیشه او نزدیک می‌کند. از جملۀ این کلمات و ترکیبات «جام» و مترادف­های آن است. بسامد کلمه جام و مترادف­های آن در دیوان حافظ از تعلقِ خاطر زیاد او به جام نشان دارد. در این مقاله، برای بررسی جام در دیوان حافظ، درباره اهمیت جام در ادبیات فارسی و دیوان حافظ، نظر شارحان متقدم و معاصر درباره معنا و کارکرد جام در حافظ بیان شده است. متن مقاله به دو قسمت تقسیم می­شود: در قسمت اول، جام در سنت شعری قبل از حافظ بررسی شده است. قبل از حافظ، غالباً سه نوع جام یا شراب داریم: زمینی، عرفانی و خیامانه. در قسمت دوم، ذیل عنوان‌هایی، به هنرنمایی­های حافظ با جام پرداخته شده است: 1. تکرار و برجسته‌کردن جام و تبدیل آن به بن‌مایه نمادین، 2. تقابل­سازی با جام و به‌کاربردن آن همچون ابزاری برای مبارزۀ سیاسی و اجتماعی، 3. اختلاط معانی و کارکردهای گوناگون و متضاد جام با یکدیگر، 4. ساخت بیانِ متناقض­نما با جام و خلق ابیات شاهکار. مقاله حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی، در پایان نتیجه می­گیرد که حافظ آگاهانه با تکرار جام آن را برجسته و نمادین ساخته و با اختلاط معانی ایرانی و اسلامی جام، منشوری ساخته که هر خواننده­ای، به فراخور تجربه و دانش خود، می­تواند معانی گوناگونی از آن دریافت کند.
 
واژه‌های کلیدی: حافظ، جام، جام عرفانی و زمینی، بن‌مایه نمادین، اختلاط
متن کامل [PDF 1386 kb]   (85 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: نظریه های ادبی
فهرست منابع
1. امامی، نصراللـه و نوشین مالگرد (1391) «اسطورۀ جام‌جم و عرفان اسلامی». پژوهش¬های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال ششم. شمارة 2. پیاپی 22: 1-22.
2. امیرکمالی، معصومه و عباس ماهیار (1395) «بازتاب اسطوره¬ای جام در ادبیات کلاسیک». تحلیل و تفسیر متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا). دورة هشتم. شمارة 30: 119-136.
3. انوری، حسن (1385) صدای سخن عشق (گزیده و شرح غزلیات حافظ). چاپ دهم. تهران: سخن.
4. اهور، پرویز (1372) کلک خیال¬انگیز (فرهنگ جامع دیوان حافظ). 4 جلد. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
5. بحرالعلومی، حسین (1367) «نوشداروی حافظ». در: مقالاتی دربارة شعر و زندگی حافظ. به‌کوشش منصور رستگار فسایی (کنگرة جهانی سعدی و حافظ، 7-12 اردیبهشت 1350). چاپ چهارم. تهران: جامی.
6. برتنس، هانس (1384) مبانی نظریۀ ادبی. ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمی. تهران: ماهی.
7. برومند سعید، جواد (1367) حافظ و جام‌جم. تهران: پاژنگ.
8. پاینده، حسین (1397) نظریه و نقد ادبی. 2 جلد. تهران: سمت.
9. پورجوادی، نصرالـله (1367) «رندی حافظ (1)». نشر دانش. شمارة 48: 11-26.
10. تقوی، محمد و الهام دهقان (1388) «موتیف چیست و چگونه شکل می¬گیرد؟». نقد ادبی. سال دوم. شمارة 8: 7-31.
11. حافظ، شمس‌الدین محمد (1378) دیوان. به‌اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی. چاپ هفتم. تهران: زوار.
12. حمیدیان، سعید (1395) شرح شوق (شرح و تحلیل اشعار حافظ). 5 جلد. چاپ پنجم. تهران: قطره.
13. خدیوجم، حسین (1362) واژه‌نامة غزل¬های حافظ. تهران: ناشر.
14. خرمشاهی، بهاءالدین (1379) حافظ‌نامه. 2 جلد. چاپ یازدهم. تهران: علمی و فرهنگی.
15. خیام، عمربن‌ابراهیم (1379) رباعیات خیام. تصحیح و تحشیۀ محمدعلی فروغی و قاسم غنی. به‌اهتمام عبدالکریم جربزه¬دار. چاپ سوم. تهران: اساطیر.
16. داد، سیما (1378) فرهنگ اصطلاحات ادبی. چاپ سوم. تهران: مروارید.
17. ذوالنور، رحیم (1362) در جستجوی حافظ. 2 جلد. تهران: زوار.
18. رودکی، ابوعبدالـله جعفربن‌محمد (1374) دیوان. شرح و توضیح از منوچهر دانش¬پژوه. تهران: توس.
19. زریاب خویی، عباس (1374) آئینۀ جام. چاپ دوم. تهران: علمی.
20. زرین‌کوب، عبدالحسین (1377) از کوچۀ رندان. چاپ یازدهم. تهران: سخن.
21. سنایی غزنوی، مجدودبن‌آدم (1388) دیوان. به سعی و اهتمام محمدتقی مدرس رضوی. چاپ هفتم. تهران: سنایی.
22. سودی بسنوی، محمد (1362) شرح سودی بر حافظ. ترجمۀ عصمت ستارزاده. 4 جلد. چاپ چهارم. ارومیه: انزلی.
23. شبلی، نعمانی (1363) شعر العجم یا تاریخ شعرا و ادبیات ایران. ترجمة سیدمحمدتقی فخرداعی گیلانی. 5 جلد (در دو مجلد). چاپ دوم. تهران: دنیای کتاب.
24. شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1397) این کیمیای هستی. 3 جلد. چاپ دوم. تهران: سخن.
25. عطار نیشابوری، فریدالدین ابوحامد محمد (1387) الهی¬نامه. به‌تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ دوم. تهران: سخن.
26. فتوحی، محمود (1383) «عاطفه، نگرش، تصویر». مطالعات و تحقیقات ادبی. سال اول. شمارة 1 و 2: 93-112.
27. فرخی سیستانی، ابوالحسن علی‌بن‌جولوغ (1371) دیوان. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ چهارم. تهران: زوار.
28. فردوسی، ابوالقاسم (1396) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. 8 جلد. چاپ ششم. تهران: مرکز دايرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
29. فضایلی، سودابه (1386) «جهان بدون نماد و مرگ معنوی انسان» (ارتباط آیین، اسطوره و نماد). آزما. شمارۀ 53: 8-11.
30. مرتضوی، منوچهر (1370) مکتب حافظ. چاپ سوم. تبریز: ستوده.
31. مقدادی، بهرام (1393) دانش¬نامۀ نقد ادبی. تهران: چشمه.
32. مکاریک، ایرنا ریما (1393) دانش¬نامۀ نظریه¬های ادبی معاصر. ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی. چاپ پنجم. تهران: آگه.
33. منوچهری دامغانی. ابوالنجم احمَدبن‌قوص‌بن‌احمد (1356) دیوان. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ چهارم. تهران: زوار.
34. مولانا، جلال‌الدین محمد بلخی (1387) غزلیات شمس تبریز. مقدمه، گزینش و تفسیر محمدرضا شفیعی‌کدکنی. 2 جلد. چاپ پنجم. تهران: سخن.
35. هروی، حسینعلی (1367) شرح غزل¬های حافظ. 4 جلد. تهران: نشر نو.
36. Ahoor, Parviz (1994) The Imaginative Pen (comprehensive dictionary of Hafez's poems). 4 Vols. Second Edition. Tehran: Asatir [In Persian]
37. Attar-e Neyshaboori, Farid al-Din Aboo Hamed Mohammad (2009) Elahinameh. Corrected by Mohammad Reza Shafiei Kadkani. Second Edition. Tehran: Sokhan [In Persian]
38. Amir Kamali, Masoumeh and Abbas Mahyar (2016) "Reflection of Cup Myths in Classical Literature". Analysis and interpretation of Persian language and literature texts (Dehkhoda). The Eighth period. No. 30. Pp: 119-136 [In Persian]
39. Anvari, Hassan (2006) The Voice of the Love Word (excerpts and descriptions of Hafez's lyrics). The Tenth Edition. Tehran: Sokhan [In Persian]
40. Bahr al-'Olumi, Hossein (1989) "Hafez's Panacea". In: Articles about Hafez's poetry and life. By the efforts of Mansoor Rastegar Fasai (S'adi and Hafez World Congress, 7th April to 2th may 1971). Fourth Edition. Tehran: Jami [In Persian]
41. Bertens, Hans (2005) Literary Theory. Trans by Mohammad Reza Abolghasemi. Tehran: Jami [In Persian]
42. Boroomand Saeid, Javad (1988) Hafez and Jam-e jam. Tehran: Pazhang [In Persian]
43. Dad, Sima (2000) Dictionary of Literary Terms. Third Edition. Tehran: Morvarid [In Persian]
44. Emami, Nasrollah and Noushin Malgard (2012) "The Myth of Jam-e jam and Islamic Mysticism". Research in Mystical Literature (Gohare Guya). The Sixth Year. No. 2. Consecutive 22. Pp: 1-22 [In Persian]
45. Farrokhi Sistani, Abo-Al- Hassan Ali Ibn Jolooq (1993) The Book of Poems. By Mohammad Dabir Siyaqi. Fourth Edition. Tehran: Zavvar [In Persian]
46. Fazayeli, Soodabeh (2007) "The world without a symbol and the spiritual death of man" (the relationship between religion, myth and symbol). Azma. No. 53. Pp: 8-11 [In Persian]
47. Ferdowsi, Abolghasem (2018) Shahnameh. By the effort of Jalal Khaleghi Motlaq. 8 Volumes. Sixth Edition. Tehran: Center of the Great Islamic Encyclopedia [In Persian]
48. Fotouhi, Mahmoud (2005) "Emotion, attitude, image". Literary Studies and Research. First Year. Nos. 1 and 2. Pp: 93-112 [In Persian]
49. Hafez, Shams -Al- din Mohammad (1999) The Book of Poems. By Mohammad Qazvini and Qasem Ghani. Seventh Edition. Tehran: Zavvar [In Persian]
50. Hamidian, Saeid (2016) Sharh-e Shogh (description and analysis of Hafez Poems). 5 vols. Fifth Edition. Tehran: Qatreh [In Persian]
51. Heravi, Hossein Ali (1989) Description of Hafez Lyrics. 4 vols. Tehran: Nashre now [In Persian]
52. Khadiv-e jam, Hossein (1984) Dictionary of Hafez Lyrics. Tehran: Nasher [In Persian]
53. Khayyam, 'Omar Ibn-e Ibrahim (2001) Khayyam's Quatrains. Edited by Mohammad Ali Forooghi and Qasim Ghani. Completed by Abd -Al- Karim Jorbozehdar. Third Edition. Tehran: Asatir [In Persian]
54. Khorramshahi, Baha -Al din (2001) Hafeznameh. 2 Vols. Eleventh Edition. Tehran: Elmi & Farhangi [In Persian]
55. Macaryc, Irena Rima (2014) Encyclopedia of Contemporary Literary Theory. Trans by Mehran Mohajer and Mohammad Nabavi. Fifth Edition. Tehran: Aghah [In Persian]
56. Manoochehri Damghani (1978) The book of Poems. By Mohammad Dabirsiyaqi. Fourth Edition. Tehran: Zavvar [In Persian]
57. Meqdadi, Bahram (2014) Encyclopedia of Literary Criticism. Tehran: Cheshmeh [In Persian]
58. Molana, Jalal -Al- din Mohammad Balkhi (2009) The Lyrics of Shams Tabriz. Introduction, selection and interpretation of Mohammad Reza Shafiei Kadkani. 2 vols. Fifth Edition. Tehran: Sokhan [In Persian]
59. Mortazavi, Manoochehr (1992) Hafez School. Third Edition. Tabriz: Sotoudeh [In Persian]
60. No'mani, Shebli (1985) She'r Al-Ajam or the History of Iranian Poets and Literature. Trans by Seyyed Mohammad Taqi Fakhr da'i Gilani. 5 Volumes (in two volumes). Second Edition. Tehran: Donyaye Ketab [In Persian]
61. Payendeh, Hossein (2018) Critical Theory. 2 vols. Tehran: Samt [In Persian]
62. Poorjavadi, Nasrollah (1988) "The 'Rendi' of Hafez" (1)". Nashr-e Danesh. No. 48. Pp: 11-26 [In Persian]
63. Rudaki (1996) The Book of Poems. Description by Manoochehr Daneshpazhooh. Tehran: Toos [In Persian]
64. Sanai Ghaznavi, Majdood Ibn-e Adam (2009) The Book of Poems. By the efforts of Mohammad Taqi Modarres Razavi. Seventh edition. Tehran: Sanaei [In Persian]
65. Soodi Bosnavi, Mohammad (1984) Description of Soodi on Hafez. Trans by Esmat Sattarzadeh. 4 vols. fourth edition. Urmia: Anzali [In Persian]
66. Shafiei Kadkani, Mohammad Reza (2019) This Alchemy of Existence. 3 Vols. Second Edition. Tehran: Sokhan [In Persian]
67. Tagqvi, Mohammad and Elham Dehghan (2009) "What is a Motif and How is it Formed?". Literary Criticism. Second Year. No. 8. Pp: 7-31 [In Persian]
68. Zarrinkoob, Abd -Al- hossein (1999) From the Alley of "Rends". Eleventh Edition. Tehran: Sokhan [In Persian]
69. Zaryab Khoei, Abbas (1996) The Mirror of the Cup. Second Edition. Tehran: Elmi [In Persian]
70. Zonnoor, Rahim (1984) In Search of Hafez. 2 vols. Tehran: Zavvar [In Persian]
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA


XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Hassan Rezaie H. A New Look at the Motif of “Jām” in Hāfez’s Diwān. زبان و ادبیات فارسی. 2020; 28 (89) :131-156
URL: http://jpll.khu.ac.ir/article-1-3865-fa.html

حسن رضائی حسین. نگاهی تازه به بن‌مایۀ «جام» در دیوان حافظ. زبان و ادبيات فارسی دانشگاه خوارزمی. 1399; 28 (89) :131-156

URL: http://jpll.khu.ac.ir/article-1-3865-fa.html



سال 28، شماره 89 - ( 9-1399 ) برگشت به فهرست نسخه ها
دوفصلنامه زبان و ادبیات فارسی Half-Yearly Persian Language and Literature
Persian site map - English site map - Created in 0.07 seconds with 30 queries by YEKTAWEB 4287